Dossier Bibliotheek statistiek 2018

Lees het hele voorwoord

Voorwoord: De staat van het stelsel

In het stelsel van openbare bibliotheekvoorzieningen vindt een omslag plaats. De rol van bibliotheken verandert en verschuift steeds meer van klassieke uitleenbibliotheek naar brede maatschappelijke bibliotheek. Zo’n omslag vindt niet van de een op de andere dag plaats, maar sijpelt langzaamaan steeds dieper door in het stelsel. Je merkt het in de bibliotheek: de verandering is bijna tastbaar. Maar kunnen we die verandering ook onderbouwen, en met cijfers inzichtelijk maken?

Van uitleningen naar activiteiten

Ja, dat kunnen we. De data over het aantal openbare bibliotheken en de omvang van hun collecties gaat terug tot het begin van de twintigste eeuw. Sinds de jaren vijftig zijn deze statistieken verrijkt met het aantal bibliotheekleden. En vanaf het eind van de jaren negentig biedt StatLine ook inzicht in het personeel en de baten en lasten van bibliotheken. Anno 2019 verzamelen we nog veel meer gegevens. Van de fysieke tot de digitale bibliotheek, van uitleningen tot activiteiten, van vast personeel tot vrijwilligers en van bibliotheken in Europees Nederland tot de BES-eilanden.

Informeren en inspireren

Met dit dossier bieden we inzicht in de status van het openbare bibliotheekstelsel in 2018. Hierin komen de belangrijkste uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob aan bod en worden deze resultaten in bredere context geplaatst. Niet in een taai onderzoeksrapport, maar in inspirerende rubrieken, waarin statistiek en context elkaar afwisselen. Zo lees je meer over de werkwijze rondom de gegevenslevering, het belang van datageïnformeerd werken en hoe je de statistiek daarvoor in kunt zetten, bieden we een kijkje over de grenzen en zetten we handige tools en definities voor je op een rij.

Zelf aan de slag

Wil je na het lezen van dit dossier meer weten over een bepaald onderwerp? In het dossier vind je links naar de artikelen waarin specifieke onderwerpen verder worden uitgediept. Duik je liever meteen in de data? Dat kan in het dashboard Bibliotheekstatistiek 2018 waarmee je zelf kunt filteren op landelijk, provinciaal en lokaal niveau en bibliotheken met elkaar kunt vergelijken. De belangrijkste bibliotheekstatistieken in één overzicht? Bekijk dan de infographic! 

Lees het hele interview

Het belang van de gegevenslevering

Interview met Aad van Tongeren en Carin Dankier (OCW)

In 1 januari 2015 is de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) in gegaan. Sinds dat moment verzamelt de KB gegevens over lokale bibliotheken, provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en de landelijke digitale openbare bibliotheek (LDOB). De KB maakt hier rapportages over en zorgt voor de doorlevering aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Maar waarom is die gegevenslevering precies zo belangrijk? Aad van Tongeren en Carin Dankier, beleidsadviseur en beleidsmedewerker Informatie- en bibliotheekbeleid bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, leggen het uit.

Dankzij gegevenslevering Wsob hebben we betrouwbaar beeld van de branche

Hoe zijn we gekomen tot de huidige werkwijze rondom de gegevenslevering van de Wsob?

Aad van Tongeren: ‘De aanlevering van deze gegevens kent een lange geschiedenis. Al rond 1900 verzamelde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) allerlei gegevens over bibliotheken. Voordat de Wsob werd ingevoerd, bestond het Branche Informatie Systeem (BIS), waarin de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) deze gegevens aan openbare bibliotheken vroeg. Sinds begin 2015 is de aanlevering van die gegevens bovendien verplicht. De taak om die gegevens te verzamelen ligt niet langer bij de VOB, maar bij de KB. Daarbij werden sommige cijfers destijds geëxtrapoleerd of geschat op basis van vergelijkbare bibliotheken die de gegevens wel aanleverden. Nu heeft elke partij een specifieke taak in het proces, waardoor de gegevens zo volledig mogelijk zijn. Zo worden de huidige getallen nog steeds door het CBS gevalideerd en opgenomen in hun overzichten. Zo weten we zeker dat we werken met betrouwbare gegevens.’

Waarom is deze gegevenslevering zo belangrijk?

Carin Dankier: ‘Met deze gegevens creëren we een overkoepelend, betrouwbaar beeld van de branche. Zo onderscheiden we feit van fictie, en laten we zien welke verhalen die over en binnen bibliotheken circuleren, ook daadwerkelijk kloppen. Ook zien we of het netwerk goed functioneert: maken bibliotheken optimaal gebruik van elkaars expertise? Zo zorgen we ervoor dat organisaties niet los van elkaar het wiel proberen uit te vinden.’

Hoe wordt de kwaliteit van de data zo goed mogelijk gewaarborgd?

Aad van Tongeren: ‘Tijdens dit proces wordt de kwaliteit van de data goed gecontroleerd. Soms wordt bij bibliotheken navraag gedaan over de door hen aangeleverde cijfers. Om de gegevens zo zuiver mogelijk te houden, is het voor ons belangrijk dat de vragen worden ingevuld door de persoon die het dichtst bij de bron zit.’

Waarom worden juist deze gegevens uitgevraagd?

Carin Dankier: ‘Het is pas mogelijk om trends te signaleren als je langere tijd dezelfde gegevens verzamelt. Oorspronkelijk hebben we daarom dezelfde vragen gesteld als de VOB. Sommige programma’s, zoals BoekStart, kennen bovendien hun eigen evaluatie, die via de KB loopt. Tegelijkertijd is het ook nodig onze gegevensverzameling aan te passen aan opkomende trends. Als we die niet meenemen in onze vragen, ontstaat soms een onjuist beeld. Zo zien we een dalende lijn in het aantal volwassen leden, maar worden bibliotheekactiviteiten mogelijk juist beter bezocht – ook door niet-leden. We richten ons daarom ook op nieuwe activiteiten in het veld, die al wel bewezen hebben geen tijdelijke bevlieging te zijn geweest.’

Wat zijn voor het ministerie de belangrijkste gegevens om in handen te hebben?

Carin Dankier: ‘Met deze gegevens willen we de Tweede Kamer een beeld kunnen geven van de huidige stand van zaken. Daarbij kijken we bijvoorbeeld goed naar de spreiding: welke voorzieningen zijn waar te vinden? Wat is in iedere provincie de gemiddelde afstand tot de bibliotheek? Zo weten we zeker dat burgers in hun nabije omgeving de zaken kunnen vinden die ze nodig hebben – van een ontmoetingsplek tot een plaats waar ze geholpen kunnen worden met hun belastingzaken. Ook zijn we onder meer benieuwd naar ledenaantallen, de hoeveelheid uitleningen, de verschillende soorten activiteiten en de omvang van jeugd- en volwassenencollecties.’

Welke gegevens zou OCW in de toekomst nog graag willen verzamelen?

Carin Dankier: ‘Met de transitie van uitleenbibliotheek naar maatschappelijke bibliotheek groeit ook de behoefte aan inzicht in wat bibliotheken nog meer doen dan boeken beschikbaar stellen. In het verleden vroegen we naar de hoeveelheid activiteiten die bibliotheken organiseerden in het algemeen, terwijl we nu ook heel benieuwd zijn naar de inkleuring. In de toekomst zouden we ook graag weten wat deze activiteiten opleveren: wat voegen ze toe en voor wie? Welke methodes werken wel en welke niet? Zo kunnen we er ook achter komen welke functie een bibliotheek in een gemeenschap vervult. Die kan ook nog eens per plek verschillen: waar de ene gemeente meer behoefte heeft aan informatievoorziening, is voor de andere een ontmoetingsplek juist veel belangrijker. Die gegevens zijn niet altijd even gemakkelijk in statistieken te vangen: ze zijn eerder kwalitatief dan kwantitatief. Bovendien zijn deze onderwerpen breder dan de thema’s die we via de Gegevenslevering Wsob in kaart proberen te brengen.

Bovendien moeten we niet vergeten dat we te maken hebben met laagdrempelig aanbod. De maatschappelijke opbrengst van de bibliotheek kan al snel heel groot zijn. Als iemand dankzij een bibliotheekactivititeit zijn huis uit komt, is dat al winst. Een bibliotheek is nu eenmaal geen welzijnsorganisatie, maar kan soms wel die functie vervullen. Met onze gegevensuitvraag proberen we met die lage drempel rekening te houden.’

Aad van Tongeren: ‘Ook hebben we steeds meer behoefte aan informatie over de digitale bibliotheek. We zouden in de toekomst nog meer vragen hierover beantwoord willen zien: wie lezen de meeste e-books, welke titels zijn het meest populair, wie zijn de eigenaren van digital only-lidmaatschappen? Daarnaast zouden we graag verder inzoomen op verschillende categorieën, die nu soms nog vrij breed zijn. We kijken nu bijvoorbeeld naar collecties voor jeugd en volwassenen – terwijl we ook heel goed weten dat een boek voor een pasgeborene niet vergelijkbaar is met een boek voor een zestienjarige. Ook willen we graag meer weten over niet-gebruikers: waarom zijn zij geen lid en wanneer zouden ze dat wel worden? De bibliotheek is tenslotte voor iedereen.’

Lees de hele analyse

Leden, collectie en uitleningen

Hoeveel burgers zijn er lid van de openbare bibliotheek? Hoe groot is de totale fysieke collectie waar bibliotheekleden gebruik van kunnen maken? En hoeveel jeugdboeken, boeken voor volwassenen en audiovisuele materialen lenen zij jaarlijks? Hier vind je de belangrijkste uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob over leden, collectie en uitleningen terug.  

Afbeelding

Ruim 3,6 miljoen bibliotheekleden in 2018

Tot halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw nam het aantal leden van de openbare bibliotheken in Nederland vrijwel continu toe. In de periode 1996-1998 vond er een omslag plaats en daalde het aantal leden. Tussen 2006 en 2012 leek het totaal aantal bibliotheekleden zich te stabiliseren, maar daarna zette een afname in. Het aantal leden is sinds 2011 niet meer boven de 4 miljoen gekomen. Sinds 2014 ligt het aantal bibliotheekleden rond de 3,7 miljoen, waarbij jaarlijks een lichte afname zichtbaar is. In 2018 telden de 146 Nederlandse openbare bibliotheekinstellingen samen ruim 3,6 miljoen leden. Eén op de vijf Nederlanders was in 2018 lid van de openbare bibliotheek.

3,6
miljoen bibliotheekleden
63%
van de leden is jeugd
24,3
miljoen materialen in de collectie
66,4
miljoen uitleningen

Meer jeugdleden dan volwassen leden

In 2005 waren voor het laatst meer volwassenen dan kinderen en jongeren lid van de bibliotheek. Daarna is het aantal jeugdleden (tot 18 jaar) gestaag toegenomen, maar in 2017 en 2018 lijkt het gestabiliseerd te zijn rond de 2,3 miljoen, circa 63% van het totale ledenbestand. Het aantal volwassen leden daalde in 2018 licht ten opzichte van 2017 tot circa 1,3 miljoen leden. Zeven op de tien kinderen waren in 2018 lid van de openbare bibliotheek, tegenover één op de tien volwassenen.

Krimpende boekencollectie

De gezamenlijke collectie van (fysieke) boeken (22,6 miljoen), muziek cd’s (266 duizend), dvd’s (813 duizend) en bladmuziek (330 duizend) van alle openbare bibliotheken is in 2018 licht afgenomen, naar circa 24,3 miljoen exemplaren. In 2017 was een lichte toename in de boekencollectie zichtbaar, maar in 2018 is wederom sprake van een daling. Dit betreft enkel de boeken voor volwassenen en audiovisuele materialen, de omvang van de collectie jeugdboeken en bladmuziek is nagenoeg gelijk gebleven.

Daling aantal uitleningen

Het aantal uitleningen van fysieke materialen loopt sinds 1999 vrij constant terug; dat geldt voor zowel boeken als voor audiovisuele materialen, voor boeken voor volwassenen als boeken voor jeugd en zowel voor fictie als voor non-fictie boeken. In 2018 werden 66,5 miljoen materialen uitgeleend, waarvan 63,2 miljoen fysieke boeken; circa 6% minder dan in het jaar daarvoor.

Meer fictie dan non-fictie

Het aantal uitleningen van jeugdboeken daalde in 2018 met 4%, tot circa 34,5 miljoen. Het aantal uitgeleende boeken voor volwassenen nam met 8% af tot 28,8 miljoen. In 2015 werden voor het eerst meer jeugdboeken dan boeken voor volwassenen uitgeleend; deze ontwikkeling zette in 2018 verder door. Verhoudingsgewijs lenen kinderen en volwassenen steeds meer fictie en minder non-fictie: in 2018 was fictie opnieuw goed voor 82% van alle uitleningen van papieren boeken. De uitleningen van audiovisuele materialen zijn in 2018 terug gelopen tot 3,2 miljoen uitleningen, dat is 20% minder dan het jaar daarvoor. De daling van het aantal uitleningen van cd’s werd al voor 2005 ingezet; voor dvd’s geldt dat pas sinds 2014. Zeer waarschijnlijk hangt deze afname samen met de opkomst van video on demand-diensten van tv- en internetproviders en bedrijven als Netflix, HBO, Amazon en Videoland.

Meeste interbibliothecair leenverkeer binnen de provincie

Materialen die niet aanwezig zijn bij een lokale bibliotheek, maar wel elders in Nederland in de collectie, kunnen aangevraagd worden door bibliotheekleden. Deze materialen worden dan geleverd door een bibliotheek binnen de provincie, of als het daar niet is door een bibliotheek elders in het land, of door Muziekweb (met name voor CD’s en een kleiner aantal DVD’s). Dit wordt aangeduid als interbibliothecair leenverkeer (IBL). In 2018 leverden de bibliotheken circa 1,4 miljoen materialen aan andere bibliotheken en verzorgde Muziekweb ruim 140 duizend IBL-leveringen. Het IBL betreft slechts een klein deel van het totaal aantal uitleningen van openbare bibliotheken. Van alle 66,4 miljoen uitleningen werd 98% uit de collectie van de eigen bibliotheekorganisatie afgehandeld en 99,9% werd binnen de provincie en met de collectie van Muziekweb afgehandeld. Voor slechts 0,1% van het totaal aantal uitleningen werd gebruik gemaakt van collecties van bibliotheken buiten de provincie.

Bronvermelding

Meer lezen over de fysieke bibliotheek?

In de volgende artikelen worden de statistieken rondom het aantal bibliotheekleden, de fysieke collectie en het aantal uitleningen verder toegelicht en in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, de verhoudingen tussen jeugd en volwassenen, fictie en non-fictie, boeken en audiovisuele materialen en uitleningen binnen en buiten de lokale bibliotheek.

Infographic: Openbare bibliotheken in Nederland

In dit dossier komen de belangrijkste uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob 2018 aan bod en worden deze resultaten in bredere context geplaatst. Daarnaast is een samenvatting van de resultaten grafisch weergegeven in een infographic. Hiermee wordt de status van het openbare bibliotheekstelsel in Nederland in één oogopslag zichtbaar. Alle bibliotheekorganisaties die hebben deelgenomen aan de Gegevenslevering Wsob 2018 ontvangen tevens een lokale variant van deze infographic, waarin de resultaten op bibliotheekniveau worden gepresenteerd.

Bekijk de volledige infographic

Afbeelding Infographic Bibliotheekstatistiek 2018

Lees de hele analyse

De digitale bibliotheek

Hoe is de digitale collectie van de landelijke digitale openbare bibliotheek samengesteld? Hoeveel burgers hebben een account om gebruik te maken van deze collectie? En hoeveel e-books, luisterboeken en cursussen lenen zij jaarlijks? De KB verzamelt deze gegevens vanaf 2015. Lees hier welke ontwikkelingen de digitale bibliotheek doormaakt.

Afbeelding

Wat is de landelijke digitale openbare bibliotheek?

De landelijke digitale openbare bibliotheek, ofwel de online Bibliotheek, biedt bibliotheekleden toegang tot e-books en via de LuisterBieb-app tot luisterboeken. Tot 2019 bood de online Bibliotheek ook online cursussen aan. Daarnaast wordt via de online Bibliotheek één keer per jaar VakantieBieb opengesteld: een gratis app met e-books voor het hele gezin. De VakantieBieb app opent op 1 juni met e-books voor jeugd, waarmee kinderen en jongeren kunnen doorlezen in de vakantie en hun leesvaardigheid op peil kunnen houden. Op 1 juli komen ook de e-books voor volwassenen beschikbaar. De VakantieBieb sluit op 31 augustus.

Ruim 21 duizend e-books beschikbaar

De e-book collectie groeit gestaag: van circa 10 duizend e-books in 2015 tot ruim 21 duizend in 2018. Het merendeel van deze collectie bestaat uit e-books voor volwassenen: bijna 19 duizend. Het aanbod in de categorie fictie is groot, zowel voor volwassenen (circa 13 duizend e-books) als voor jeugd (ruim 2 duizend). Deze cijfers staan haaks op de ontwikkeling van de fysieke collectie: deze nam over de jaren juist in grootte af.

411.000
e-book accounts
96%
is ook lid van de fysieke bibliotheek
21.000
e-books in de collectie
3,5
miljoen e-books uitgeleend

Meer luisterboeken beschikbaar

Naast e-books worden via de online Bibliotheek ook andere materialen aangeboden. In 2018 werden 62 e-book titels aangeboden via de VakantieBieb. Daarnaast waren via de online Bibliotheek ruim 2 duizend luisterboeken en 48 cursussen beschikbaar. In 2019 is het aanbod van cursussen via de digitale bibliotheek stopgezet.

Licenties digitale bibliotheek 2015 2016 2017 2018
E-books 10.611 12.299 18.222 21.583
VakantieBieb 66 60 66 62
Luisterboeken - 750 1.212 2.210
Cursussen - 32 42 48

Helft van de e-book accounts wordt actief gebruikt

Sinds de start in 2014 heeft de online Bibliotheek een forse groei doorgemaakt. Destijds werden via Bibliotheek.nl ruim 80 duizend nieuwe e-book accounts aangemaakt. Eind 2016 hadden 346 duizend bibliotheekleden een e-book account, in 2018 waren dat er bijna 411 duizend . Van alle e-book accounts kan 51% worden aangemerkt als actief, met minimaal één uitlening in de afgelopen 12 maanden. Bijna alle leden met e-book accounts zijn tevens lid van een lokale bibliotheek (96%). Hoewel het aandeel digital only -lidmaatschappen ten opzichte van het totaal aantal e-bookaccounts relatief klein is, lijkt deze abonnementsvorm wel degelijk aan een behoefte tegemoet te komen. Het aantal actieve digital only-lidmaatschappen steeg van circa 2,5 duizend accounts in 2016 naar bijna 9 duizend accounts in 2018.

Aantal uitleningen e-books blijft stijgen

Sinds de start van het e-bookplatform in 2014 laat het aantal uitleningen via de online Bibliotheek een stijgende lijn zien, met groeipercentages van 99% (2015) en 74% (2016). Daarna vlakte de groei relatief gezien af, maar bleef het aantal uitleningen stijgen. In 2016 werden 2,8 miljoen e-books uitgeleend door de online Bibliotheek; in 2018 is dat gestegen tot 3,5 miljoen uitleningen.

Het merendeel van de in 2018 uitgeleende e-books waren boeken voor volwassenen (91%). Het gemiddeld aantal uitgeleende e-books per actieve gebruiker stijgt nog steeds: van gemiddeld 5 in 2014 tot gemiddeld 17 in 2018.

Meer luisterboeken uitgeleend

Ook in het aantal uitleningen van luisterboeken is een stijging te zien. In 2018 werden ruim 1,3 miljoen luisterboeken uitgeleend, ruim 400 duizend meer dan het jaar daarvoor. Via de VakantieBieb werden in 2018 in een periode van 2 maanden 1,7 miljoen e-books uitgeleend. In 2017 waren dat ruim 2,2 miljoen uitleningen in een periode van 3 maanden. Het aantal uitgeleende cursussen daalde tussen 2017 en 2018 van 43 duizend naar 26 duizend. In 2019 is het aanbod van cursussen via de digitale bibliotheek stop gezet.

Uitleningen digitale bibliotheek 2015 2016 2017 2018
E-books 1.608.815 2.801.970 3.211.940 3.515.936
VakantieBieb 2.255.397 1.912.518 2.223.530 1.709.225
Luisterboeken 171.105 337.851 890.541 1.336.695
Cursussen - 11.774 42.519 26.421

 

Bronvermelding

Meer weten over de digitale bibliotheek

In de volgende artikelen worden de statistieken rondom het aantal e-book accounts, de digitale collectie en het aantal uitleningen verder toegelicht en in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, de verhoudingen tussen jeugd en volwassenen, fictie en non-fictie, e-books, luisterboeken en cursussen.

Lees het hele interview

Inzicht in eigen bibliotheekorganisatie

Interview met Sharon van de Hoek en Annemiek van de Burgt, auteurs van het dossier Bibliotheekstatistiek

De Koninklijke Bibliotheek verzamelt met de Gegevenslevering Wsob tal van gegevens, die inzicht bieden in de stand van bibliotheken. Wat is precies de rol van de KB binnen dit proces? En hoe kunnen bibliotheken deze data gebruiken? Adviseurs Onderzoek en Kennisdeling Sharon van de Hoek en Annemiek van de Burgt leggen het uit.

Wat is de rol van de Koninklijke Bibliotheek in het proces van de Gegevenslevering Wsob?

Annemiek van de Burgt: ‘De KB is vanuit de wet verantwoordelijk voor de verzameling van een breed scala aan gegevens over openbare bibliotheken, de provinciale ondersteuningsorganisaties (POI’s) en de digitale bibliotheek. Sinds vorig jaar zijn daar ook de BES-eilanden aan toegevoegd: Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Doel van deze cijfers is inzicht te bieden in de status van het bibliotheekstelsel. De KB haalt deze gegevens op, voegt ze samen en analyseert ze. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) kan hier vervolgens haar beleid op aanpassen.’

Sharon van de Hoek: ‘Dit is een van de zes jaarlijkse metingen die we uitzetten via het Bibliotheekonderzoeksplatform (BOP), en die we vervolgens publiceren op Bibliotheekinzicht. De vragenlijst is opgesplitst in vier delen: bezit, kernfuncties, financieel en personeel. We hebben voor deze indeling gekozen omdat we verwachten dat deze delen door verschillende medewerkers van de organisatie worden ingevuld. Zo kan ieder deel van de vragenlijst worden ingevuld door de persoon met de juiste expertise.

Vervolgens analyseer ik de data en voer ik in samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) een kwaliteitscontrole uit. Zo weten we zeker dat de gegevens correct zijn ingevuld en waarborgen we de betrouwbaarheid. Dat is natuurlijk ook voor bibliotheken zelf prettig: zo krijgen zij beter inzicht in de ontwikkelingen binnen hun organisatie, ook in vergelijking met voorgaande jaren en met soortgelijke bibliotheken. Het is dan ook erg belangrijk dat de gegevens goed worden aangeleverd.’

De cijfers van dit jaar weerspiegelen meer dan ooit de transitie van klassieke uitleenbibliotheek naar brede maatschappelijke bibliotheek

Wat gebeurt er vervolgens met deze gegevens?

Annemiek: ‘Ik geef duiding aan de resultaten. We sturen niet, maar kunnen wel zeggen of we een stijging, een daling of een stabilisatie in een bepaalde curve zien, en binnen welke trend dit eventueel past. Tot slot publiceren we de gegevens in verschillende vormen. Niet alleen presenteren we de resultaten in het dossier Bibliotheek, ook is deze informatie terug te lezen in verschillende artikelen op Bibliotheekinzicht, waar we nog verder ingaan op details en trends met elkaar verbinden. De cijfers publiceren we apart op een dashboard, waar deze in een overzichtelijke en aantrekkelijke vorm terug te vinden zijn. Binnenkort geven we een webinar voor bibliotheken die graag meer uitleg willen krijgen over hoe ze met dit dashboard aan de slag kunnen gaan, inclusief stap voor stap-begeleiding. Wie zelf aan de slag wil met de door ons verzamelde gegevens, kan terecht in onze ruwe dataset.

Sharon: ‘Daarnaast publiceren we een individuele rapportage via het BOP, waarin, naast de cijfers, ook een infographic van de landelijke gegevens terug te vinden is. Hiervan maken we ook een provincieversie waarin bibliotheken en POI’s provincies met het landelijke beeld kunnen vergelijken, en een lokale variant, waarin bibliotheken alleen hun eigen cijfers terugvinden. Deze infographics maken we voor alle onderzoeken die we via het Bibliotheekonderzoeksplatform uitvoeren. Door de informatie van de Gegevenslevering Wsob op zoveel verschillende manieren te presenteren, hopen we deze cijfers voor bibliotheken voor verschillende toepassingen geschikt te maken.’

Hoe kunnen bibliotheken deze data gebruiken?

Annemiek: ‘Bibliotheken kunnen de data gebruiken om op een gedegen en onderbouwde manier het gesprek aan te gaan met hun stakeholders en samenwerkingspartners, zoals gemeentes, het onderwijs en maatschappelijke partners. Via het dashboard en de infographics kunnen bibliotheken zichzelf bovendien gemakkelijker vergelijken met andere organisaties en eventueel een verbeterslag maken. Zo hopen we kennisdeling tussen bibliotheken te stimuleren.’

Sharon: ‘Ook de bredere inzichten die we op Bibliotheekinzicht publiceren, kunnen bij gesprekken met stakeholders en partners van pas komen. Daar geven we duidingen die ook de grenzen van het bibliotheekveld overstijgen – bijvoorbeeld door de bezoekersaantallen van bibliotheken te vergelijken met die van andere partijen uit de culturele sector, zoals theaters en bioscopen. In het dossier Bibliotheekstatistiek gaan we ook de landsgrenzen over: hoe ziet er de bibliotheeksector er in andere landen uit? Zo hopen we ook voor mensen buiten de bibliotheekbranche interessante informatie te bieden.’

Annemiek: ‘Vergeet bovendien niet hoe goed het kan zijn binnen de eigen bibliotheekorganisatie te delen wat met alle medewerkers samen wordt neergezet: welke activiteiten er allemaal worden georganiseerd, hoeveel bezoekers de verschillende vestigingen bezoeken, hoeveel vrijwilligers aan de organisatie verbonden zijn. Zo groeit ook binnen de organisatie de cohesie.’

Welke vragen krijgen jullie het meest na de publicatie van de resultaten?

Annemiek: ‘We krijgen weleens de vraag of we de resultaten eventueel eerder kunnen opleveren. We zetten de vragenlijsten uit in april, als bibliotheken hun financiële boekjaar hebben afgesloten. Omdat het om vier verschillende vragenlijsten gaat, die door verschillende medewerkers moeten worden ingevuld, geven we bibliotheken tien weken de tijd om deze aan te leveren. Daarna voeren we een datacheck uit. Mocht iets niet kloppen, dan vragen we dat bij de desbetreffende bibliotheek na. Vervolgens valideert het CBS de cijfers. Tot slot duiden wij de cijfers en geven we ze vorm in een dossier, artikelen en een dashboard.

We zijn continu op zoek naar verbetering en versnelling in onze processen, maar er zijn veel werkzaamheden aan verbonden die simpelweg niet eerder kunnen worden uitgevoerd, omdat er zoveel partijen bij betrokken zijn. Gedegen kennisdeling is niet alleen een belangrijk onderdeel van de wet die tot deze gegevenslevering verplicht, maar ook van de functie van de KB.’

Sharon: ‘De cijfers die we nu over vorig jaar publiceren, zijn bovendien voorlopig. Soms zien bibliotheken naar aanleiding van onze cijfers een foutje in hun eigen aanlevering en melden ze dat via bop@kb.nl. Met de verschijning van het huidige dossier worden de cijfers van twee jaar geleden definitief. We publiceren dus tegelijkertijd de voorlopige cijfers van afgelopen jaar en de definitieve van het jaar daarvoor.’

Laten de cijfers dit jaar verrassende tendensen zien?

Annemiek: ‘De cijfers van dit jaar bevestigen de trends die al een paar jaar door de data heen schemert. Het verhaal achter de cijfers komt steeds duidelijker naar voren: we zien een afname in de grootte van de collectie en in het aantal leden, maar het aantal bezoekers, de inkomsten, de hoeveelheid personeel en het aantal georganiseerde activiteiten nemen daarentegen juist toe. Dit weerspiegelt de transitie van de klassieke uitleenbibliotheek naar de brede maatschappelijke bibliotheek die wordt ingezet.’

Zelf aan de slag?

Dashboard

 

In dit dossier komen de belangrijkste uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob 2018 aan bod en worden deze resultaten in bredere context geplaatst. Daarnaast zijn de uitkomsten op Bibliotheekinzicht verwerkt in een interactief dashboard, waarin je kunt filteren op landelijk, provinciaal en lokaal niveau en bibliotheken met elkaar kunt vergelijken. Op 9 december organiseert de KB een webinar over dit dashboard, waarin we toelichten hoe je hier gebruik van kunt maken en waar je de inzichten uit het dashboard voor kunt gebruiken. Daarnaast krijg je de gelegenheid om vragen te stellen over het dashboard.

Buitenlandse bibliotheekrapportages

Lees de hele analyse

Openbare bibliotheekvoorzieningen

Hoeveel bibliotheekorganisaties telt Nederland? Hoeveel en wat voor typen bibliotheeklocaties zijn er? En door hoeveel burgers worden de openbare bibliotheken jaarlijks bezocht? Lees hier meer over de openbare bibliotheekvoorzieningen in 2018.

Afbeelding

POI’s bieden provinciale ondersteuning

De lokale bibliotheken, de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en de Koninklijke Bibliotheek (KB) vormen gezamenlijk één netwerk van openbare bibliotheekvoorzieningen. In 2018 telde Nederland 146 bibliotheekorganisaties en 8 POI’s, die de openbare bibliotheken ondersteunen bij hun werkzaamheden. Samen vormen zij een landelijk dekkend netwerk en zijn ze verenigd in de Stichting Samenwerkende POI’s Nederland (SPN). SPN organiseert de samenwerking tussen de POI’s en andere organisaties. Vanuit de Wsob zijn de POI’s naast hun netwerktaken ook verantwoordelijk voor het interbibliothecair leenverkeer (IBL) en de ontwikkeling van innovaties ten behoeve van lokale bibliotheken. De meeste POI’s zijn – naast IBL en innovatie – actief op het gebied van digitale dienstverlening en infrastructuur, collectiebeleid, bedrijfsvoering en educatie.

Minder locaties met brede dienstverlening

In 2018 is het aantal bibliotheekorganisaties in Nederland door fusies afgenomen tot 146, met 1218 fysiek te bezoeken bibliotheeklocaties. Daarnaast zijn er drie openbare bibliotheken gevestigd in Caribisch Nederland. Europees Nederland telde in 2018 763 (hoofd)vestigingen en 168 servicepunten, verdeeld over het hele land. In 2012 waren dit nog 843 (hoofd)vestigingen en 220 servicepunten. De laatste jaren worden de locaties waar burgers terecht kunnen bij gekwalificeerd personeel en gebruik kunnen maken van de brede dienstverlening vanuit de kernfuncties die de wet voorschrijft, steeds schaarser.

146
bibliotheekorganisaties
1218
bibliotheeklocaties
1,9 km
gemiddelde afstand tot de bibliotheek
62,6
miljoen bezoekers

Ruim 700 vestigingen ondergebracht in gezamenlijk gebouw

Veel bibliotheken opereren inmiddels vanuit multifunctionele accommodaties. In totaal zijn 715 vestigingen, 59% van alle bibliotheekvestigingen, in een multifunctionele accommodatie ondergebracht. Hiermee heeft 88% van de bibliotheekorganisaties één of meerdere vestigingen met andere instellingen ondergebracht in een gezamenlijk gebouw. Deze bibliotheekvestigingen delen het gebouw voornamelijk met maatschappelijk dienstverleners en het primair onderwijs, maar ook kinderopvang, zorginstellingen en theaters zijn vaak in hetzelfde gebouw gevestigd. Met deze instellingen delen bibliotheken met name de publieksruimte, maar ook de programmering wordt relatief vaak gezamenlijk opgepakt. Ook op bestuurlijk niveau wordt samengewerkt met de andere instellingen. Bij 16% van de bibliotheekorganisaties is sprake van een bestuurlijke samenwerking of fusie met andere instellingen; dit zijn met name culturele instellingen.

Gemiddelde afstand tot de bibliotheek stabiliseert

De afname van het aantal fysiek te bezoeken bibliotheeklocaties heeft als gevolg dat de gemiddelde afstand tot de bibliotheek voor Nederlanders sinds 2012 is toegenomen. De gemiddelde afstand die een Nederlander moet afleggen naar een bibliotheekvestiging is 1,9 kilometer. Daarbij gaat het om de gemiddelde afstand van alle inwoners tot de dichtstbijzijnde bibliotheek, een (hoofd)vestiging of servicepunt, berekend over de weg. Hoewel de afstand in sommige provincies is toegenomen, bleef de gemiddelde afstand tot de bibliotheek in Nederland gelijk. De gemiddelde afstand tot de bibliotheek is sinds 2015 relatief stabiel (CBS, 2019b).

Gemiddelde afstand tot de bibliotheek stabiliseert

De afname van het aantal fysiek te bezoeken bibliotheeklocaties heeft als gevolg dat de gemiddelde afstand tot de bibliotheek voor Nederlanders sinds 2012 is toegenomen. De gemiddelde afstand die een Nederlander moet afleggen naar een bibliotheekvestiging is 1,9 kilometer. Daarbij gaat het om de gemiddelde afstand van alle inwoners tot de dichtstbijzijnde bibliotheek, een (hoofd)vestiging of servicepunt, berekend over de weg. Hoewel de afstand in sommige provincies is toegenomen, bleef de gemiddelde afstand tot de bibliotheek in Nederland gelijk. De gemiddelde afstand tot de bibliotheek is sinds 2015 relatief stabiel (CBS, 2019b).

Ruim 62 miljoen bezoekers in 2018

Volgens opgave van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) nam het aantal bezoeken aan de bibliotheek tussen 2005 en 2013 vrijwel elk jaar af. In de loop der jaren zijn bij steeds meer bibliotheekvestigingen telpoortjes te vinden die het aantal bezoeken registreren. Sinds 2015 is met deze cijfers en met schattingen voor vestigingen zonder telpoortjes een redelijk betrouwbaar cijfer vast te stellen over het landelijke aantal bezoeken. Het aantal bezoekers fluctueerde tussen 2013 en 2015 enigszins, maar klimt sindsdien weer langzaamaan op. In de Gegevenslevering Wsob over 2018 werd het totaal aantal bezoeken op circa 62,6 miljoen geschat.

 

Tot 2015 zijn de bezoekersaantallen door de VOB geregistreerd en geanalyseerd; daarna zijn deze aantallen verzameld door de KB als onderdeel van de Gegevenslevering Wsob. In 2017 is de wijze waarop de bezoekersaantallen worden gevalideerd en geïmputeerd voor bibliotheken zonder telpoortjes aangescherpt. Deze aanpak is door de KB doorgevoerd voor de bezoekersaantallen vanaf 2015. Dat veroorzaakt een trendbreuk tussen de gegevens tot en met 2014 en de gegevens van 2015 en later.

Bronvermelding

Lees meer over het aantal bibliotheken

In de volgende artikelen worden de statistieken rondom het aantal bibliotheekorganisaties, vestigingen en bezoekers verder uitgelicht en in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, het onderscheid tussen organisaties en vestigingen, verschillende typen vestigingen en het aantal bezoekers van de openbare bibliotheken.

Over cijfers achter verhalen en verhalen achter cijfers

Column Frank Huysmans

Een van de mooiste boeken in mijn collectie is er een van de Centrale Vereeniging van Openbare Leeszalen en Bibliotheken. Het is uitgegeven in 1933 bij gelegenheid van het vijfentwintigjarige bestaan van de vereniging, de huidige Vereniging van Openbare Bibliotheken. Het heet Geschiedenis der Leeszaalbeweging in Nederland en is van de hand van Dr. Henri E. Greve, tevens secretaris der Vereeniging.

De auteur, in 1906 aan ‘mijn’ Universiteit van Amsterdam gepromoveerd op het onderscheid tussen volksbibliotheken en openbare leeszalen, heeft de ontstaansgeschiedenis, inclusief de roerige stichtingsvergadering in Utrecht op 18 april 1908, nauwgezet geboekstaafd. En ‘nauwgezet’ is een understatement. Uitnodigingen, agenda’s en notulen worden integraal of grotendeels geciteerd, al vanaf de eerste bladzijde. Alle namen van alle bestuursleden, insprekers worden met alle titels en voorletters vermeld. En, jawel, geldbedragen zijn niet op hele guldens afgerond. Voor bibliotheekhistorici is het boek daarmee een ware Fundgrube. De geschiedkundige waarde gaat niettemin wel erg ten koste van de leesbaarheid.

Wat het boek zo mooi maakt, behalve de typografie en de zwart-witfoto’s op glanzend papier, zijn de tabellen en grafieken in de bijlagen. Het is aan Greves precisie – of moeten we zeggen: aan de precieze natuur van bibliotheekmensen in het algemeen? – te danken dat we voor de openbare bibliotheken in ons land beschikken over cijfers die teruggaan tot het prille begin. Daarmee beschikken we in Nederland over een vrij unieke datareeks van meer dan een eeuw, te raadplegen op en te downloaden van het opendataportaal van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Maar cijfers alleen zeggen weinig tot niets als het verhaal achter die cijfers er niet bij wordt verteld. Zo was er een paar jaar terug een journalist die alarm sloeg. Van de meer dan 600 bibliotheken aan het begin van de jaren ’90, had hij ontdekt, waren er vijfentwintig jaar later nog maar 160 over! Hoe kon dit de lezers en de politiek zijn ontgaan?! Ingewijden weten: ten tijde van de Bibliotheekvernieuwing (2001-2008) werkten bibliotheken, gemeenten, provincies en het Rijk aan schaalvergroting door de vele kleine organisaties samen te voegen tot sterkere, bovenlokale eenheden. Een professionaliseringsslag om de digitale uitdagingen beter te kunnen counteren. Dus ja, minder organisaties, maar met als doel tot sterkere vestigingen te komen.

Ander voorbeeld: subsidies. Eens in de zoveel tijd hoort iemand ergens dat er jaarlijks ruim 400 miljoen euro belastinggeld in de openbare bibliotheken wordt gestopt. Na enig zoekwerk vindt men ook het aantal uitleningen: rond de 70 miljoen. Dat is dus zes euro per uitlening! Waarbij gemakshalve wordt vergeten dat die 400 miljoen er niet zijn om alleen de uitleningen te bekostigen, maar ook de gebouwen waar niet-leden terecht kunnen om tijdschriften door te bladeren, met hun taalmaatje te praten, een computercursus te volgen, te studeren voor het eerstvolgende tentamen en schrijversoptredens bij te wonen.

Het verhaal achter de cijfers is dus net zo onmisbaar als de cijfers achter het verhaal. Zonder interpretatie, zonder context, hebben cijfers over bibliotheken geen betekenis – of erger: ze leiden tot ronduit foute conclusies. En een relaas over de ontwikkeling van de Nederlandse bibliotheken kan eigenlijk niet om een onderbouwing met aantallen vestigingen, collectie-items, leden, uitleningen en bezoeken heen. Van Bibliotheekinzicht.nl worden de cijfers achter het verhaal én het verhaal achter de cijfers beter.

 

Lees de hele analyse

Bedrijfsvoering

Hoeveel medewerkers zijn er in dienst bij de openbare bibliotheken? Hoeveel vrijwilligers leveren een bijdrage aan de dienstverlening? En wat zijn de grootste inkomsten en kostenposten voor de bibliotheken? Volg de ontwikkelingen op het gebied van personeel en financiën en lees verder.

Afbeelding

Lichte toename personeel

De economische recessie die zich vanaf 2010 deed gelden in de overheidsinkomsten, heeft tot gevolg gehad dat de subsidiebaten van bibliotheken zijn gekrompen. Deze teruggang heeft vooral gevolgen gehad voor het personeelsbestand. Dat werd, uitgedrukt in personen, tussen 2010 en 2013 zo’n 25% kleiner. In arbeidsjaren (fte’s) ging het om een teruggang van 23%. Daarna fluctueerde de omvang van de personeelsbestand nog enigszins, maar sinds 2016 is zowel het aantal personen als het aantal fte’s relatief stabiel. In 2018 is zelfs sprake van een lichte stijging, in totaal waren er 6.743 medewerkers in loondienst. Het merendeel van deze medewerkers werkt parttime (90%)

Sterke toename vrijwilligers

Dat veel bibliotheken het aanbod in stand hebben kunnen houden, ondanks de krimp in het personeelsbestand van de afgelopen jaren, is mede gerealiseerd door de inzet van vrijwilligers. Vrijwel alle bibliotheekorganisaties maakten in 2018 gebruik van vrijwilligers. Sinds 2010 is het aantal vrijwilligers flink gestegen, van circa 7 duizend tot bijna 20 duizend in 2018.

6.743
medewerkers in loondienst
20
duizend vrijwilligers (bijna)
€419
miljoen subsidie
€519
miljoen kosten

Lichte stijging subsidies en bijdragen

Subsidies zijn de belangrijkste inkomstenbronnen van bibliotheken. Hoewel het subsidieniveau tussen 2010 en 2017 met 12% is gedaald, bestaat 79% van de inkomsten nog uit gemeentelijke subsidies en bijdragen (407 miljoen). In vergelijking met 2017 zijn de inkomsten van de 146 openbare bibliotheekorganisaties licht gestegen. Gezamenlijk ontvingen zij in 2018 voor 419 miljoen euro aan inkomsten, in 2017 bedroeg dit 414 miljoen euro. De stijging in het totaal aan subsidies gaat echter niet voor alle lokale bibliotheken op: drie op de tien bibliotheekorganisaties ontvingen in 2018 minder subsidies dan in 2017. Naast subsidies bestonden de baten uit eigen inkomsten van bibliotheken (79,1 miljoen) en diverse baten zoals rente en sponsoring (26,5 miljoen).

Stijging personeelskosten

Het lastenniveau van de bibliotheekorganisaties houdt gelijke tred met de baten - er is niet of nauwelijks sprake van het vormen of aanspreken van reserves. In 2018 bestonden de lasten in totaal uit 519 miljoen euro. De grootste kostenpost is het personeel; 51% van de lasten van bibliotheken bestaat uit kosten voor personeel (264 miljoen euro). De post huisvestingskosten is in grootte de tweede kostenpost: 22% van de uitgaven is bestemd voor huisvesting. De stijging van de totale lasten van bibliotheken in vergelijking met 2017, destijds 509 miljoen euro, komt met name voort uit een stijging van de personeelskosten.

Meer weten over de bedrijfsvoering van openbare bibliotheken?

In de volgende artikelen komen de statistieken rondom de bedrijfsvoering van openbare bibliotheken aan bod en worden deze ontwikkelingen in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, de baten en lasten van bibliotheken en over de inzet van vast personeel en vrijwilligers.

 

Lees de hele analyse

Kernfuncties

Hoeveel activiteiten organiseren de openbare bibliotheken? Wat voor type activiteiten zijn dat? En met wat voor dienstverlening geven de bibliotheken nog meer invulling aan de kernfuncties uit de wet? Daar geven we in deze analyse antwoord op.

Activiteiten in de bibliotheek

Aantal georganiseerde activiteiten neemt fors toe

Met hun variatie aan activiteiten geven bibliotheken invulling aan de verschillende kernfuncties uit de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorziening (Wsob). In 2014 werden door alle bibliotheekorganisaties samen ruim 72 duizend activiteiten geteld. In de jaren daarna tekende zich vervolgens een stijging af tot circa 145 duizend activiteiten in 2017. Ook in de registraties over 2018 zien we een forse stijging terug. Op basis van nauwkeurige registratie (door 72% van de bibliotheken) en schatting (door 28% van de bibliotheken) kwam het aantal georganiseerde activiteiten voor 2018 op circa 202 duizend uit. Naar verwachting worden de stijgingen van de afgelopen jaren deels gekleurd door de verbetering in uitvraag en de registratie door bibliotheken, al is er wel degelijk sprake van een groei in het aantal georganiseerde activiteiten.

Activiteiten primair gericht op educatie en lezen

De meeste activiteiten die openbare bibliotheken organiseren, sluiten aan op de kernfuncties educatie en ontwikkeling (circa 87 duizend activiteiten) en leesbevordering en kennismaking met literatuur (ruim 65 duizend activiteiten), evenals voorgaande jaren. Waar voorheen lezen en leesbevordering bovenaan stond, zijn in 2018 de meeste activiteiten rondom educatie en ontwikkeling georganiseerd. Ook het aantal activiteiten rondom de andere drie kernfuncties moet niet worden onderschat. Hoewel het aandeel van deze activiteiten in het totaal relatief klein is, gaat het bij de kernfuncties kennis & informatie (circa 14 duizend activiteiten), kunst & cultuur (ruim 26 duizend) en ontmoeting & debat (bijna 9 duizend) ook om substantiële aantallen activiteiten. Naast educatie en ontwikkeling is ook het aantal activiteiten rondom kunst en cultuur sterk toegenomen in vergelijking met 2017.

202.000
activiteiten georganiseerd
1.600
informatiepunten
16
samenwerkingspartners (gemiddeld per bibliotheek)
98%
werkt samen met de overheid

Breed aanbod aan informatiepunten

Rondom de kernfunctie kennis en informatie worden circa 14 duizend activiteiten georganiseerd, maar bieden ook vrijwel alle bibliotheekorganisaties één of meer informatiepunten aan (95%). In totaal waren er in 2018 circa 1.600 fysieke informatiepunten in de vestigingen van openbare bibliotheken, gemiddeld 2 per (hoofd)vestiging. Hoe groter aantal inwoners in het werkgebied, hoe meer informatiepunten de bibliotheekorganisaties aanbieden. De typen informatiepunten zijn zeer uiteenlopend. Basisvaardigheden (88%) en lezen met een leesbeperking (73%) zijn de belangrijkste thema’s waarop de informatiepunten zijn ingericht; deze komen in bibliotheekorganisaties van diverse omvang voor. Informatiepunten gericht op meer specifieke domeinen, zoals werk, inkomen en loopbaan, juridische zaken en overheid komen ook relatief vaak voor, vooral in bibliotheken met een groter werkgebied (100.000 inwoners of meer).

Veel en diverse samenwerking

In de dienstverlening die op de vijf kernfuncties aangeboden wordt, werken bibliotheken met veel en diverse partnerorganisaties samen. Gemiddeld werkten bibliotheken in 2018 samen met 16 verschillende partners om de kernfuncties uit te voeren. Vrijwel alle bibliotheken werken met de samen met de (lokale) overheid (98%), partners uit het domein basisvaardigheden (zoals Stichting Lezen & Schrijven en andere taal- en digitaalaanbieders) (97%) en het onderwijs (96%). Veel van deze samenwerkingsverbanden vinden plaats in het kader van landelijke programma’s, zoals de Bibliotheek en basisvaardigheden, BoekStart en de Bibliotheek op school. In vergelijking met 2018 werken meer bibliotheekorganisaties samen met organisaties gericht op persoonlijke ontwikkeling, werk en inkomen, vluchtelingen en consultatiebureaus.

Landelijke programma’s

Met diverse metingen die zijn uitgezet via het Bibliotheekonderzoeksplatform (BOP), is onderzoek uitgevoerd naar de landelijke programma’s waarmee in 2018 verdere invulling is gegeven aan de kernfuncties. Zo is in het kader van Tel mee met taal en Kunst van Lezen onderzoek uitgevoerd naar de dienstverlening van bibliotheken op het gebied van basisvaardigheden, BoekStart en de Bibliotheek op school. Hieruit blijkt o.a. dat vrijwel alle bibliotheken producten en/of diensten aanbieden voor basisvaardigheden voor volwassenen en dienstverlening bieden voor het primair onderwijs (Van de Hoek & Van de Burgt, 2019; KB, 2019a; KB, 2019b). Met de Bibliotheek op school zijn in het schooljaar 2017-2018 circa 655 duizend basisschoolleerlingen en circa 110 duizend leerlingen in het voortgezet onderwijs bereikt. (Langendonk & Van Dalen, 2019).

Bronvermelding

Lees meer over de kernfuncties van openbare bibliotheken

In de volgende artikelen wordt dieper ingegaan op de invulling die openbare bibliotheken geven aan de kernfuncties uit de Wsob. De statistieken rondom de activiteiten in openbare bibliotheken worden in kaart gebracht en in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, het aantal en type activiteiten, de samenwerking met partners en verdere invulling van de kernfuncties.

 

De bibliotheek doet meer

Voor op de leesstapel

De veelheid aan onderzoeken naar de openbare bibliotheeksector levert een berg leesvoer op. Niet alleen hier op Bibliotheekinzicht, maar ook op andere websites is veel nuttige informatie te vinden. Zie je door de bomen het bos niet meer? Begin dan bij deze bronnen.

Basisvaardigheden voor volwassenen

In dit rapport lees je meer over de product- en dienstverlening van bibliotheken rondom basisvaardigheden voor volwassenen. Met het landelijke programma de Bibliotheek en basisvaardigheden ondersteunen bibliotheken mensen met beperkte taal- en digivaardigheden, die daardoor moeilijk kunnen meekomen in de huidige (digitale) kennissamenleving.

Lees dit rapport

Bibliotheken en de Belastingdienst

Sinds 2017 kunnen burgers voor hulp en ondersteuning bij de (online) belastingaangifte terecht in de openbare bibliotheek. Destijds is met dit onderzoek de stand van zaken vlak na de start van de samenwerking met de Belastingdienst in kaart gebracht. Met de vervolgmetingen over 2018 en 2019 is de verdere ontwikkeling van de samenwerking in kaart gebracht.

Lees dit rapport

Bibliotheken en het primair onderwijs

Bibliotheken leveren een belangrijke bijdrage aan leesbevordering en mediawijsheid. Dit doen ze onder andere in samenwerking met het primair onderwijs. Dit gebeurt in landelijke programma’s zoals de Bibliotheek op school, maar ook in door de bibliotheek zelf ontwikkelde programma’s en initiatieven. In dit rapport lees je hoe deze samenwerking vorm krijgt.

Lees dit rapport

Bibliotheken en het voortgezet onderwijs

Naast het primair onderwijs werken bibliotheken steeds meer samen met het voortgezet onderwijs. Dit gebeurt in landelijke programma’s zoals de Bibliotheek op school, maar ook in door de bibliotheek zelf ontwikkelde programma’s en initiatieven. In dit rapport lees je hoe deze samenwerking vorm krijgt.

Lees dit rapport

Voor- en vroegschoolse educatie in de bibliotheek

In dit rapport lees je meer over de dienstverlening van openbare bibliotheken voor kinderen van 0 tot 4 jaar. Daarbij is specifiek aandacht geschonken aan het landelijke programma BoekStart, zowel in de variant BoekStart voor baby’s als BoekStart in de kinderopvang.

Lees dit rapport

Leesmonitor

Met de Leesmonitor vertaalt Stichting Lezen beschikbare (onderzoeks)kennis over lezen, leesbevordering en literatuureducatie naar een breder publiek. Aan de hand van zeven thema’s komen de belangrijkste aandachtsgebieden binnen leesbevordering en literatuureducatie aan bod: cultuur, gedrag, motivatie, vaardigheid, leesbevordering, literatuureducatie en digitalisering.

Ga naar de Leesmonitor

Het culturele leven

In dit rapport presenteert het Sociaal en Cultureel Planbureau tien culturele domeinen, bezien vanuit veertien kernthema’s. Hiermee wordt het culturele leven in de jaren 2012-2017 in kaart gebracht. Bibliotheken en lezen komen in meerdere thema’s terug.

Lees deze publicatie

Library Map of the World

Met de Library Map of the World biedt the International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA) een wereldwijd overzicht van bibliotheekstatistieken. Hier kun je de statistieken per land inzien en landen met elkaar vergelijken.

Bekijk de Library Map of the World

EU Library Factsheets

Public Libraries 2030 verzamelt statistieken van bibliotheken en combineert deze data met de EU Digital Economy and Society Index (DESI). Deze gegevens zijn, in samenwerking met Princh en de IFLA Library Map of the World, gebundeld in factsheets per EU land.

Bekijk de factsheets

Begrippenlijst

Voor de samenstelling van dit dossier put de KB uit enquêtegegevens van het Bibliotheeksonderzoeksplatform (BOP), het Datawarehouse, G!DS, de gegevenslevering door de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en de cijfers omtrent de landelijke digitale openbare bibliotheek. Hierbij zijn de volgende definities gehanteerd.

Accounts (landelijke digitale openbare bibliotheek)

Om gebruik te kunnen maken van de producten van de landelijke digitale openbare bibliotheek moet een gebruiker een account aan maken bij de digitale bibliotheek. Dit account kan gekoppeld worden aan het lidmaatschap van de lokale of digitale bibliotheek. Bij de LuisterBieb en de VakantieBieb moet een gebruiker zijn account na registratie nog activeren. Accounts die niet zijn geactiveerd en niet gekoppeld kunnen worden aan een geldig lidmaatschap worden niet meegerekend. Peildatum 31 december 2018.

Actieve accounts

Het aantal geldige accounts op 31 december 2018 waarmee in het peiljaar minstens één digitaal product is gebruikt.

Activiteiten

Fysieke activiteiten, georganiseerd door de bibliotheek. De activiteit hoeft niet in de bibliotheek plaats te vinden, maar de bibliotheek is wel (één van) de organiserende partij(en). Deelnemers van de activiteit kunnen zowel bibliotheekleden als niet-leden zijn. Activiteiten voor het primair en voortgezet onderwijs, zowel in de bibliotheek als op school, met uitzondering van klassikaal lenen, worden ook meegerekend. Cursussen die worden aangeboden door de bibliotheek, worden per cursusdag of -bijeenkomst als één aparte activiteit meegeteld.

Activiteiten - Educatie en ontwikkeling

Denk hierbij aan activiteiten gericht op de ontwikkeling van informatievaardigheden en mediawijsheid voor het primair en voortgezet onderwijs, activiteiten voor volwassenen op het gebied van taalvaardigheid en digitale vaardigheden.

Activiteiten - Kennis en informatie

Het gaat hier om activiteiten gericht op informatie en kennisdeling, zoals voorlichtingsbijeenkomsten of informatieavonden over onderwerpen zoals werk en inkomen, gezondheid, juridisch, maatschappelijke en wetenschappelijke thema's.

Activiteiten - Kunst en cultuur

Activiteiten zoals lezingen, exposities, cursussen/workshops, theatervoorstellingen, filmvertoningen, concerten, open podium (bijv. poëzie, zang), kunstroutes/stadswandeling.

Activiteiten - Leesbevordering en kennismaking met literatuur

Denk aan activiteiten rondom leesbevordering voor het primair en voortgezet onderwijs, voor- en vroegschoolse educatie, buitenschoolse activiteiten op het gebied van lezen en leesclubs.

Activiteiten - Ontmoeting en debat

Het gaat hier om activiteiten gericht op samenkomst (bijv. inloopkoffie, themacafé, lunch, quiz, markt) en/of discussie over maatschappelijke thema's.

Bestuurlijke samenwerking

Bibliotheekorganisaties waarin zowel de bibliotheek als andere instellingen verenigd zijn en waarin zaken als bestuur, financiële en juridische zaken gezamenlijk worden opgepakt.

Collectie- en mediakosten

De kosten die rechtstreeks met de kosten van aanschaf en onderhoud van de collectie en media te maken hebben, incl. leenrecht en verzekering van de collectie.

Collectie

Het totaal aantal exemplaren in eigendom van de bibliotheken, inclusief verhuurd materiaal en collecties ten behoeve van school-mediatheekdiensten (bijvoorbeeld in het kader van de Bibliotheek op school), materiaal voor uitleenposten en dergelijke. Peildatum: 31 december 2018.

Drempeloverschrijdingen

Het totale aantal binnenkomende geregistreerde bezoeken bij lokale bibliotheken gedurende 2018.

E-book

E-books zijn elektronische versies van boeken en kunnen via onlinebibliotheek.nl worden geleend. Hierbij heeft de lener 4 weken lang toegang tot het e-book. Er is geen verlenging van de leenperiode mogelijk, maar na het verlopen daarvan kan het e-book opnieuw worden geleend.

E-book licenties

Voor e-books spreken we niet over de omvang van de collectie, maar over het aantal e-book licenties in 2018. Een licentie is een (tijdelijke) overeenstemming met de rechthebbende(n) om het e-book van een titel uit te lenen aan de leden van de (landelijke digitale) openbare bibliotheek. Waar de fysieke collectie van de openbare bibliotheken meerdere exemplaren van één titel kan bevatten, bevat de e-book collectie één exemplaar per titel (volgens het systeem van 'one copy multiple users').

Eigen inkomsten

Inkomsten van gebruikers zoals abonnementsgelden, contributies, leengeld en boetes van ingeschreven gebruikers.

Huisvestingskosten

De kosten die voortvloeien uit de huisvesting en inrichting van de bibliotheek.

ILS

Integrated Library System, het systeem waar de klanten in geregistreerd worden en het uitleenproces in beheerd wordt (bijv. Wise, Vubis, Concerto of Brocade).

Interbibliothecair leenverkeer (IBL)

Via IBL heeft elk bibliotheeklid toegang tot de gezamenlijke, brede collecties van alle openbare bibliotheken in Nederland. Bibliotheekleden kunnen materialen die niet aanwezig zijn bij de lokale bibliotheek aanvragen. Deze materialen worden dan geleverd door een bibliotheek binnen de provincie, of, als ze daar niet zijn, door een bibliotheek elders in het land.

Jeugdleden

Leden die op 31 december 2018 17 jaar of jonger zijn en een geldig lidmaatschap hebben.

Landelijke digitale openbare bibliotheek

De landelijke digitale openbare bibliotheek omvat de gezamenlijke digitale collectie van openbare bibliotheken. Deze collectie bestaat uit e-books, luisterboeken en cursussen die via onlinebibliotheek.nl worden aangeboden. Daarnaast worden er in de zomerperiode ook e-books via VakantieBieb aangeboden.

Leden

Dit zijn de persoonlijk geregistreerde geldige lidmaatschappen, inclusief lidmaatschappen van de bibliobus. Het gaat hierbij om lidmaatschappen voor het lenen van materialen, op 31 december 2018. Iemand is ook nog lid tot uiterlijk 3 maanden na de laatste datum dat het lidmaatschap is afgelopen. Niet meegeteld worden: collectieve lidmaatschappen van bijv. scholen, tehuizen en dergelijke, proefabonnementen en/of overige vaste uitleenpunten.

Lokaal leenverkeer

Overkoepelende term voor aanvragen en transportbewegingen tussen locaties van één bibliotheekorganisatie.

 

LuisterBieb

Via de LuisterBieb worden luisterboeken aangeboden die gebruikers kunnen downloaden om offline te beluisteren op smartphones en tablets met IOS- of Android-besturingssystemen. Een deel van de titels in de LuisterBieb is gratis toegankelijk zonder koppeling met een lidmaatschap. Met een lidmaatschap van de lokale of digitale bibliotheek is het volledige aanbod van de LuisterBieb toegankelijk.

Luisterboeken

Een luisterboek (ook wel audioboek) is een geluidsopname van een voorgelezen boek, maar kan ook een geluidsopname van een college zijn.

Personeel

Het aantal personeelsleden werkzaam in de openbare bibliotheek, met een vast dienstverband in loondienst van de eigen bibliotheekorganisatie of van de POI per 31 december 2018.

Personeelskosten

Direct aan eigen personeel toerekenbare kosten, inclusief kosten voor studie en deskundigheidsbevordering.

Provinciale ondersteuningsinstellingen (POI's)

POI's ondersteunen openbare bibliotheken bij hun werkzaamheden. Vanuit de Wsob hebben de POI's een aantal netwerktaken en zijn zij verantwoordelijk voor het interbibliothecair leenverkeer (IBL) en de ontwikkeling van innovaties ten behoeve van lokale bibliotheken.

Provinciale subsidies

Totale inkomsten aan provinciale subsidies voor projecten of PLUSbibliotheken (niet voor POI functie).

Subsidies en bijdragen gemeenten

Inkomsten uit exploitatiesubsidie gemeenten, projectsubsidies, doelsubsidies en overige bijdragen van gemeenten.

Uitleningen

Het aantal keer dat de materialen zijn uitgeleend (exclusief verlenging) in 2018. Het gaat hierbij over het totaal van uitleenpunten, inclusief uitleningen via scholen die gebruik maken van een uitleensysteem dat in beheer is van de bibliotheek.

VakantieBieb

Via de VakantieBieb worden in de periode van de zomervakantie (juni tot en met augustus) gratis e-books voor jeugd en volwassenen aangeboden op smartphones en tablets met IOS- of Android-besturingssystemen. Hiervoor is geen bibliotheek lidmaatschap vereist.

Volwassen leden

Leden die op 31 december 2018 18 jaar of ouder zijn en een geldig lidmaatschap hebben.

Vrijwilligers

Het aantal vrijwilligers dat er in totaal opgenomen was in het vrijwilligersbestand van de bibliotheekorganisatie op 31 december 2018.

Colofon

Aan dit dossier hebben meegewerkt:

Redactie

Annemiek van de Burgt
Sharon van de Hoek

Met bijdragen van: Anne van den Dool en Frank Huysmans.

Vormgeving

Carlien Keilholtz

Fotografie

iStock, Bibliotheek Schiedam (Jan van der Ploeg), Bibliotheek Waterland, Bibliotheek Kennemerwaard, LocHal Tilburg (Ossip van Duivenbode), Bibliotheek Den Helder School 7.

Met dank aan:

Elma Lammers (KB), Aad van Tongeren (OCW), Carin Dankier (OCW), Merijn van Os (OCW), Kim Joostens (CBS), Luuk Schreven (CBS), Francien van Bohemen (VOB), Henk Pilon (SPN).

KB Nationale bibliotheek