Openbare bibliotheken op de BES-eilanden

De Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) is niet alleen van toepassing op het netwerk van openbare bibliotheekvoorzieningen in (Europees) Nederland, maar ook in Caribisch Nederland. Het gaat dan om de BES-eilanden: Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Caribisch Nederland telt drie openbare bibliotheken: de Queen Wilhelmina Library op Saba, de Gertrude Judson Bicentennial Public Library in Oranjestad (Sint Eustatius) en de Biblioteka Públiko Boneiru in Kralendijk (Bonaire).

Historie Caribisch Nederland

Met de opheffing van de Nederlandse Antillen op 2010 kregen Curaçao en Sint Maarten, de twee grootste eilanden die deel uitmaakten van de Antillen, de status van land binnen het Koninkrijk der Nederlanden gekregen, net als Aruba (in 1986). Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn op 10 oktober 2010 openbare lichamen geworden in de zin van artikel 134 van de Grondwet. De drie eilanden vormen samen Caribisch Nederland en hebben een bijzondere positie in het Nederlandse staatsbestel. Deze ‘bijzondere gemeenten’ vallen niet onder een provincie, maar rechtstreeks onder het Rijk, met een Rijksvertegenwoordiger als bestuurlijke schakel daar tussen (Ministerie van BZK, 2017; Spies et al, 2015).

Caribisch Nederland
Bron: Ministerie van BZK, 2016.

Wetgeving

Sinds de opheffing van de Antillen in 2010 is de Antilliaanse wetgeving stap voor stap vervangen door de Nederlandse wetgeving. Voor de BES-eilanden is sprake van een differentiatiebepaling. Die maakt het mogelijk om regels te stellen en maatregelen te nemen die (in meer of mindere mate) afwijken van regelgeving in het Europese deel van Nederland (Ministerie van BZK, 2017; Spies et al, 2015). Vanuit de Nederlandse wetgeving is ook de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) van toepassing op de BES-eilanden, met uitzondering van de artikelen die geen toegevoegde waarde hebben voor deze eilanden (Van Engelshoven, 2017). De bibliotheken op de BES-eilanden hebben te maken met een aantal specifieke uitdagingen, zoals de gevolgen van de meertaligheid voor de samenstelling van de collectie en – bij Saba en Sint Eustatius – de kleine inwoneraantallen. Dit maakt het lastig om te voorzien in een volwaardige bibliotheekvoorziening in de zin van de Wsob (Commissie voor OCW, 2018).

Bibliotheekvoorzieningen

Caribisch Nederland kent drie openbare bibliotheken, de Queen Wilhelmina Library op Saba, de Gertrude Judson Bicentennial Public Library in Oranjestad, Sint Eustatius, en de Biblioteka Públiko Boneiru in Kralendijk, Bonaire. Tijdens de ontwikkeling van de Wsob was bekend dat deze bibliotheken niet hetzelfde voorzieningenniveau hadden als de openbare bibliotheken in Nederland. Daarom hebben de BES-eilanden in 2012 een eenmalige bijzondere uitkering ontvangen om de lokale bibliotheken naar een hoger niveau te brengen. De bibliotheken op de BES-eilanden hebben daarmee onder andere ingezet op huisvesting, collectievorming, automatisering en professionalisering (Van Engelshoven, 2017). Daarnaast zijn de bibliotheken de afgelopen jaren bezig geweest om hun uitleensysteem te automatiseren. Zij hebben voor hetzelfde open sourcesysteem gekozen als de bibliotheek op Sint Maarten, zodat ze kunnen samenwerken bij onder andere trainingen en ondersteuning (Commissie voor OCW, 2018).

Dutch Caribbean Library Association

De bibliotheken op de BES-eilanden zijn onderdeel van het Nederlandse netwerk en werken samen met andere bibliotheken in de regio. Zo is in 2012 de Dutch Caribbean Library Association (DCLA) opgericht, waarin de bibliotheken en kenniscentra op de voormalige Nederlandse Antillen en Suriname zoveel mogelijk samenwerken.

Gegevenslevering Wsob

In 2018 heeft de KB als onderdeel van de jaarlijkse ‘Gegevenslevering Wsob’ voor het eerst ook de bibliotheken op de BES-eilanden gevraagd om gegevens over het kalenderjaar 2017. De kwaliteit van de gegevensverzameling is echter nog niet op hetzelfde niveau als bij de bibliotheken in (Europees) Nederland. Daardoor zijn de resultaten voor de BES-eilanden beperkter en niet direct met de landelijke resultaten te vergelijken.

Collectie, uitleningen en leden

In 2017 hadden de openbare bibliotheken op de BES-eilanden een collectie met een omvang van circa 30 duizend materialen. Het grootste deel daarvan was in bezit van de bibliotheek op Bonaire. In totaal werden er in 2017 circa 15 duizend uitleningen geregistreerd, met name van jeugdboeken (vaak fictie). Dit ligt in lijn met de ledenaantallen: van de circa 2 duizend bibliotheekleden is 81% jonger dan 18 jaar. Bij het vergelijken van het aantal uitleningen met de omvang van de collectie wordt zichtbaar dat mensen de collectie op Saba het meest benutten, ondanks de relatief kleine omvang. De collectie op Sint Eustatius wordt minimaal benut, met circa 1.300 uitleningen op een collectie van ruim 10 duizend materialen (KB, 2018a). 

Omvang collectie 2017

Bonaire

Sint Eustatius

Saba

Totaal BES-eilanden

Jeugdboeken

9.079

7.103

3.889

20.071

Boeken voor volwassenen

5.018

3.454

1.315

9.787

Audiovisuele materialen

90

211

100

401

Totaal

14.187

10.768

5.304

30.259

Bron: KB, 2018a.

Uitleningen 2017

Bonaire

Sint Eustatius

Saba

Totaal BES-eilanden

Jeugdboeken

5.904

1.216

4.119

11.239

Boeken voor volwassenen

3.185

104

685

3.974

Audiovisuele materialen

15

0

30

45

Totaal

9.104

1.320

4.834

15.258

Bron: KB, 2018a.

Lidmaatschappen 2017

Bonaire

Sint Eustatius

Saba

Totaal BES-eilanden

Jeugd

918

463

298

1.679

Volwassenen

247

117

35

399

Totaal

1.165

580

333

2.078

Bron: KB, 2018a.

Meer vrijwilligers dan personeel in loondienst

Het merendeel van de mensen die op de BES-eilanden in de bibliotheek werken, doet dat op vrijwillige basis. In verhouding tot de omvang van de collectie en het aantal leden en vergeleken met de andere eilanden, heeft de bibliotheek op Sint Eustatius relatief weinig personeel. Zij draaien met name op vrijwilligers. Dit is ook terug te zien in het aantal activiteiten dat de bibliotheken organiseren. Waar de bibliotheken op Bonaire en Saba ook activiteiten op het gebied van leesbevordering en taalvaardigheid organiseren (o.a. boekbesprekingen, activiteiten rondom de (Kinder)boekenweek, huiswerkbegeleiding, lezingen), vragen de activiteiten op Sint Eustatius relatief weinig voorbereiding en begeleiding (o.a. filmdag, kleurwedstrijd) (KB, 2018a).

Personeel 2017

Bonaire

Sint Eustatius

Saba

Totaal BES-eilanden

Aantal medewerkers in loondienst

6

3

3

12

Aantal vrijwilligers

25

0

8

33

Bron: KB, 2018a.

Ontwikkeling van het aanbod

Evenals voor de bibliotheken in (Europees) Nederland, wordt ook het aanbod van de bibliotheken op de BES-eilanden doorontwikkeld. Zo kunnen bibliotheekleden op de BES-eilanden vanaf 2019 ook gebruik maken van de collectie van de landelijke digitale openbare bibliotheek via onlinebibliotheek.nl (KB, 2018b).

Bronnen