Openbare bibliotheken op de BES-eilanden

Historie van Caribisch Nederland

Met de opheffing van de Nederlandse Antillen op 2010 kregen Curaçao en Sint Maarten, de twee grootste eilanden op dat moment die deel uitmaakten van de Antillen, de status van land binnen het Koninkrijk der Nederlanden, net als Aruba in 1986. Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn op 10 oktober 2010 openbare lichamen geworden in de zin van artikel 134 van de Grondwet. De drie eilanden vormen samen Caribisch Nederland en hebben een bijzondere positie in het Nederlandse staatsbestel. Deze ‘bijzondere gemeenten’ vallen niet onder een provincie, maar rechtstreeks onder het Rijk, met een Rijksvertegenwoordiger als bestuurlijke schakel (Ministerie van BZK, 2021; Spies et al., 2015).

BES-eilanden

Wsob geldt ook voor BES-eilanden

Sinds de opheffing van de Antillen in 2010 is de Antilliaanse wetgeving stap voor stap vervangen door de Nederlandse. Voor de BES-eilanden is sprake van een differentiatiebepaling. Die maakt het mogelijk regels op te stellen en maatregelen te nemen die – in meer of mindere mate – afwijken van regelgeving in het Europese deel van Nederland (Ministerie van BZK, 2021; Spies et al., 2015). Vanuit de Nederlandse wetgeving is ook de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) op de BES-eilanden van toepassing, met uitzondering van de artikelen die geen toegevoegde waarde hebben voor deze eilanden (Van Engelshoven, 2017). De bibliotheken op de BES-eilanden hebben te maken met een aantal specifieke uitdagingen, zoals de gevolgen van de meertaligheid voor de samenstelling van de collectie en – bij Saba en Sint Eustatius – de kleine inwoneraantallen. Dit maakt het lastig om te voorzien in een volwaardige bibliotheekvoorziening, voldoend aan de richtlijnen van de Wsob (Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), 2018).

Bibliotheekvoorzieningen naar hoger plan

Caribisch Nederland kent drie openbare bibliotheken: de Queen Wilhelmina Library op Saba, de Gertrude Judson Bicentennial Public Library in Oranjestad op Sint Eustatius en de Biblioteka Públiko Boneiru in Kralendijk op Bonaire. Tijdens de ontwikkeling van de Wsob was bekend dat deze bibliotheken niet hetzelfde voorzieningenniveau hadden als de openbare bibliotheken in Nederland. Daarom hebben de BES-eilanden in 2012 een eenmalige bijzondere uitkering ontvangen om de lokale bibliotheken naar een hoger niveau te brengen. De bibliotheken op de BES-eilanden hebben daarmee onder andere ingezet op huisvesting, collectievorming, automatisering en professionalisering (Van Engelshoven, 2017). Daarnaast zijn de bibliotheken de afgelopen jaren bezig geweest om hun uitleensysteem te automatiseren. Zij hebben voor hetzelfde open source-systeem gekozen als de bibliotheek op Sint Maarten, zodat ze kunnen samenwerken bij onder andere trainingen en ondersteuning (Commissie voor OCW, 2018).

Dutch Caribbean Library Association

De bibliotheken op de BES-eilanden zijn onderdeel van het Nederlandse netwerk en werken samen met andere bibliotheken in de regio. Zo is in 2012 de Dutch Caribbean Library Association (DCLA) opgericht, waarbinnen de bibliotheken en kenniscentra op de voormalige Nederlandse Antillen en Suriname zoveel mogelijk samenwerken.

Sinds 2018 deelname aan Gegevenslevering Wsob

In 2018 vroeg de KB als onderdeel van de jaarlijkse Gegevenslevering Wsob voor het eerst ook de bibliotheken op de BES-eilanden om gegevens over het kalenderjaar 2017. De kwaliteit van de gegevensverzameling is de afgelopen jaren verbeterd, maar is nog niet op hetzelfde niveau als bij de bibliotheken in Europees Nederland. Daardoor zijn de resultaten voor de BES-eilanden beperkter en zijn ze niet direct met de resultaten voor Europees Nederland te vergelijken.

Eén op de tien inwoners lid van bibliotheek

Van de 26 duizend inwoners van de BES-eilanden was in 2020 één op de tien inwoners lid van de openbare bibliotheek. Dit lidmaatschapspercentage verschilt echter sterk per eiland. Op Sint Eustatius (24%) en Saba (21%) is een beduidend groter deel van de bevolking lid van de bibliotheek dan op Bonaire (5%). Op Bonaire is het aantal bibliotheekleden in 2020 sterk gedaald, van 9% naar 5% van de inwoners (Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021). 

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Circa 29 duizend fysieke materialen voor BES-bewoners

De bibliotheken op de BES-eilanden hadden in 2020 een fysieke collectie met een omvang van circa 29 duizend materialen, circa 14 duizend minder dan in 2019. Deze daling komt grotendeels bij de bibliotheek op Bonaire vandaan, die tot 2020 veruit de grootste collectie had. Net als in Europees Nederland is het aantal uitleningen in vergelijking met 2019 sterk gedaald. Mede door de tijdelijke sluiting en beperkte heropening van de bibliotheken werd in 2020 bijna een derde minder uitgeleend dan in 2019, net als in Europees Nederland. In totaal werden in 2020 circa 10 duizend uitleningen geregistreerd. Dit waren allemaal uitleningen van boeken, met name van fictieboeken voor de jeugd (68%). Dit ligt in lijn met de ledenaantallen: van de circa 2 duizend bibliotheekleden is 68% jonger dan 18 jaar. Audiovisuele materialen worden vanaf 2019 niet meer uitgeleend, maar beschikbaar gesteld voor gebruik in de bibliotheek. Bij het vergelijken van het aantal uitleningen met de omvang van de collectie wordt zichtbaar dat mensen de collectie op Saba het meest benutten, ondanks de relatief kleine omvang. De collectie op Sint Eustatius wordt het minst benut, met nog geen 2 duizend uitleningen op een collectie van circa 11 duizend materialen (Van de Burgt & Van de Hoek, 2021). 

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Toegang tot de online Bibliotheek

Evenals voor de bibliotheken in Europees Nederland wordt ook het aanbod van de bibliotheken op de BES-eilanden doorontwikkeld. Zo kunnen bibliotheekleden op de BES-eilanden sinds 2019 ook gebruikmaken van de collectie van de landelijke digitale openbare bibliotheek via de online Bibliotheek (KB, 2018). Inwoners van de BES-eilanden hebben hiermee toegang tot dezelfde collectie e-books als bibliotheekleden in Europees Nederland, bestaande uit ruim 32 duizend e-books. In 2020 maakten bijna 200 inwoners van de BES-eilanden gebruik van de online Bibliotheek en leenden zij gezamenlijk ruim 1200 e-books. Het merendeel van deze uitleningen betrof fictie voor volwassenen (KB, 2021b).

Verschillende inzet personeel en vrijwilligers

De bibliotheken op Sint Eustatius en Saba werken met name met personeel in loondienst en incidenteel met vrijwilligers. In de bibliotheek op Bonaire werken een paar medewerkers op vrijwillige basis. In verhouding tot de omvang van de collectie en het aantal leden en vergeleken met de andere eilanden, heeft de bibliotheek op Sint Eustatius relatief weinig personeel. Dit is jaarlijks ook terug te zien in het aantal activiteiten dat de bibliotheken organiseren. Waar de bibliotheken op Bonaire en Saba in 2020 ondanks de coronamaatregelen nog een aantal activiteiten op het gebied van leesbevordering en taalvaardigheid organiseerden, zijn de activiteiten op Sint Eustatius allemaal afgelast vanwege de coronamaatregelen (Van de Burgt & Van de Hoek, 2021). 

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Bronnen