De culturele functie van de bibliotheek

De overheid vindt dat cultuur van en voor iedereen is. Openbare bibliotheken hebben een goede spreiding en een breed bereik. Een goede voorwaarde om mensen toegang tot cultuur te bieden (Ministerie van OCW, 2018). Op het gebied van artistieke ontwikkeling en culturele participatie is voor bibliotheken een belangrijke rol weggelegd in het culturele domein (KB, 2015). Deze rol is in 2005 vertaald een kernfunctie die tien jaar later wettelijk is vastgelegd in de Wsob als 'mensen laten kennis maken met kunst en cultuur'  (VNG, 2015). Bibliotheken vullen deze kernfunctie voornamelijk in door het organiseren van activiteiten. Dit zijn bijvoorbeeld tentoonstellingen rondom (lokale) kunst en cultuur, lezingen, en/of cursussen of workshops. Dergelijke activiteiten zijn goed uit te voeren in samenwerking met andere culturele instellingen zoals musea of theaters, waarmee zij soms een locatie delen.  

Kunst en cultuur als kernfunctie

De in 2015 wettelijk vastgelegde kernfuncties worden sinds 2005 door de meeste lokale bibliotheken ingevuld. Zij volgen daarmee de Richtlijn voor basisbibliotheken die is opgesteld door de VOB en VNG (VOB&VNG, 2005). Ook de Wsob-kernfunctie 'mensen laten kennis maken met kunst en cultuur' valt daaronder. Het VOB en de VNG gaven aanknopingspunten voor de invulling van de functie. Zoals het beheren en beschikbaar stellen van belangwekkende collecties en het aansluiten bij (lokale) culturele tradities. Daarnaast kunnen bibliotheken samenwerken met andere culturele instellingen. Zo kunnen ze achtergrondinformatie geven over museale presentaties, tentoonstellingen of muziek- en toneeluitvoeringen. Verder is de bibliotheek als verbindende factor tussen professionele kunst en amateurkunst genoemd. Zo kunnen bibliotheken lezingen organiseren en dienstverlening bieden zoals programma-informatie en kaartverkoop.

Lokale culturele infrastructuur en de bibliotheek

Bibliotheken hebben een rol in de (lokale) culturele infrastructuur. Daar maken bijvoorbeeld het onderwijs, musea, archieven, kunstuitleen, schouwburg en filmzaal deel van uit. Bibliotheken dragen daar aan bij met hun collectie op het vlak van kunst, cultuur en erfgoed. Daarnaast ondersteunen en faciliteren bibliotheken culturele manifestaties en organiseren zij zelf culturele evenementen, zoals tentoonstellingen en concerten. Bibliotheken organiseren lezingen van schrijvers en literaire leesclubs om daarmee het lezen van literatuur te stimuleren. Soms gebeurt dit in samenwerking met lokale boekhandels (VOB & VNG, 2005). Op die manier maken bibliotheken cultuuruitingen voor een breed publiek toegankelijk. Dat sluit ook aan bij haar verantwoordelijkheden volgens de visie van de Raad voor Cultuur - zoals weergegeven in de 'Agenda Cultuur 2017-2020 en verder' (Raad voor Cultuur, 2015)- en de commissie Cohen, die de bibliotheek omschrijft als een "moderne sociaal-culturele marktplaats, het kloppend hart van de gemeenschap" (Cohen et al.,2014).

Focus op lezen, literatuur en educatie bij culturele activiteiten

In de praktijk bieden de bibliotheken diversiteit in de georganiseerde activiteiten. Bibliotheken rapporteren jaarlijks welke activiteiten bijdragen aan de invulling van de verschillende kernfuncties. De resultaten tonen een duidelijke prioritering. In 2017 lag het zwaartepunt voornamelijk bij de kerntaken leesbevordering en kennismaking met literatuur (40%) en educatie en ontwikkeling (38%). Het aandeel kunst en cultuur besloeg slechts 10% van de georganiseerde activiteiten (KB, 2018).

 

Kunst en cultuur in bijna alle bibliotheken

Het aandeel activiteiten dat bibliotheken organiseren binnen de kernfunctie ‘kunst en cultuur’ is met 10% in verhouding relatief klein. Daar staat echter tegenover dat bijna alle bibliotheken activiteiten aanbieden op het gebied van kunst en cultuur. De activiteiten die in 2017 het meest werden georganiseerd zijn cursussen / workshops (45%), lezingen (11%) en exposities (11%) (KB, 2018). Activiteiten als filmvertoningen, theatervoorstellingen, concerten of andere muzikale voorstellingen en open podia werden naar verhouding weinig georganiseerd (KB, 2018).

Deelname aantal bezoekers culturele activiteiten

Uit een onderzoek dat in 2010 werd uitgevoerd, onder 13.858 bibliotheekleden vanuit 91 deelnemende bibliotheken, middels het Biebpanel, komt naar voren dat een vijfde van de leden de afgelopen 12 maanden heeft deelgenomen aan een activiteit. De top 3 van meest interessante onderwerpen voor activiteiten zijn volgens leden literatuur (43%), kunst en cultuur (41%) en plaatselijke onderwerpen (38%) (Biebpanel, 2015). In het onderzoek naar de maatschappelijke waarde van openbare bibliotheken in Nederland (Oomes, 2015) geeft een derde van de (voormalig) bezoekers aan weleens deel te nemen aan culturele diensten of activiteiten. In de meeste gevallen betreft het dan (voor)leesevenementen of literaire avonden. Ook het gebruik van culturele bronnen (naast literatuur) is uitgevraagd. Daar uit blijkt dat (in 2015) vooral muziekcd's (25% gebruik), populaire films (13%), boeken over kunst (12%) en muziekdvd's) weleens worden gebruikt of geleend. Veel minder interesse is er onder (voormalig) bibliotheekbezoekers naar poëzie, artistieke films en historische erfgoedbronnen (<5%). De uitkomsten uit beide onderzoeken zijn moeilijk te vergelijken omdat de responsgroep verschillend is samengesteld en de vraagstelling niet precies overeenkomt. Wel blijkt over het algemeen dat culturele activiteiten niet in grote mate worden bezocht.

Waardering en opbrengsten van culturele diensten en activiteiten

Deelnemers aan het Biebpanelonderzoek uit 2015 geven aan culturele activiteiten te waarderen. Bijna twee derde deel van deze deelnemers zijn van mening dat de bibliotheek ervoor gezorgd heeft dat ze van kunst/literatuur genoten hebben (Biebpanel, 2015). En hoewel de deelname aan culturele diensten en activiteiten onder bezoekers niet heel hoog bleek, geeft een vrij groot deel van de bezoekers in het onderzoek van Oomes (2015) aan door de bibliotheek wel degelijk in contact te worden gebracht met de wereld van kunst en cultuur (39%). Ook zegt men er meer te leren over andere landen, culturen en levensstijlen (38%) en er nieuwe ideeën en meningen op te doen (29% ). De onderzoeksresultaten uit 2015 lijken te duiden op een opvallende paradox. Bibliotheekbezoekers maken naar verhouding weinig gebruik van culturele diensten op een ander vlak dan lezen en literatuur. Toch geven ze wél aan veel culturele voordelen te ervaren (Oomes, 2015).

Samenwerking met culturele instellingen

Bibliotheken werken al jarenlang het meest samen met gemeenten en basisscholen, maar er wordt ook steeds meer de samenwerking gezocht met culturele instellingen. In 2017 werkte de helft van de bibliotheekorganisaties samen met een theater en 42% met een museum. Circa een derde van de bibliotheken werkte samen met een VVV en circa een kwart met een archief, schouwburg of filmhuis (KB, 2018). Meer weten over de partners van de bibliotheek? Lees dan ook het artikel Bibliotheken en samenwerking.

Locatie delen met culturele instellingen

Daarnaast delen steeds meer bibliotheken een locatie met culturele instellingen na een fusie of vanuit een samenwerking. Meer dan driekwart van de bibliotheken (87%) heeft één of meer vestigingen die met andere instellingen zijn ondergebracht in een gezamenlijke Multifunctionele Accommodatie (MFA).

Samenwerkingsverbanden met culturele instellingen: twee voorbeelden

Historisch Informatiepunt (HIP)
Een voorbeeld van een samenwerkingsverband tussen lokale bibliotheken en lokale erfgoedinstellingen zijn de Historische Informatie Punten. Bezoekers kunnen een door de bibliotheek ingerichte plek bezoeken met historische informatie over de lokale en regionale omgeving. Daar vinden zij boeken en andere publicaties of gedigitaliseerde archiefbronnen, fotocollecties, kleine tentoonstellingen en filmpresentaties. De bedoeling is dat een HIP laagdrempelig is en bezoekers uitnodigt om zich te verdiepen in hun lokale geschiedenis of genealogie, en een bezoek te brengen aan lokale erfgoedinstellingen. Daarnaast is het doel om aan de hand van een activiteitenprogramma een brede doelgroep aan te spreken. Bijvoorbeeld via lezingen, rondleidingen, cursussen en educatieve projecten. (Raad voor Cultuur, 2015; ProBiblio, 2010)

Het Verhaal van Drenthe
Het Verhaal van Drenthe is een samenwerkingsverband tussen bibliotheek en lokale partners, een museum, erfgoedorganisatie, archief, welzijnsinstellingen en onderwijs. Bezoekers kunnen kennis nemen van het  lokale cultuurhistorische verhaal (Projectgroep innovatie, 2017).

Bronnen