De culturele functie van de bibliotheek

De overheid vindt dat cultuur van en voor iedereen is. Openbare bibliotheken hebben een goede spreiding en een breed bereik – goede voorwaarden om mensen toegang tot cultuur te bieden (Ministerie van OCW, 2018). Op het gebied van artistieke ontwikkeling en culturele participatie is voor bibliotheken een belangrijke rol weggelegd in het culturele domein. Deze rol is in 2005 vertaald in een kernfunctie die tien jaar later wettelijk is vastgelegd in de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) als ‘mensen laten kennismaken met kunst en cultuur’ (VNG, 2015). Bibliotheken vullen deze kernfunctie voornamelijk in door activiteiten te organiseren, bijvoorbeeld tentoonstellingen rondom (lokale) kunst en cultuur, lezingen, cursussen en workshops. Dergelijke activiteiten zijn goed uit te voeren in samenwerking met andere culturele instellingen zoals musea of theaters, waarmee zij soms een locatie delen.  In dit artikel lees je meer over de culturele functie die de bibliotheek vervult.

Kunst en cultuur als kernfunctie

De in 2015 wettelijk vastgelegde kernfuncties worden al sinds 2005 door de meeste lokale bibliotheken ingevuld. Zij volgen daarmee de Richtlijn voor basisbibliotheken, die is opgesteld door de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) en Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) (VOB & VNG, 2005). Ook de Wsob-kernfunctie die verplicht mensen te laten kennismaken met kunst en cultuur valt daaronder. De VOB en de VNG gaven aanknopingspunten voor de invulling van de functie, zoals het beheren en beschikbaar stellen van belangwekkende collecties en het aansluiten bij (lokale) culturele tradities. Daarnaast kunnen bibliotheken samenwerken met andere culturele instellingen, bijvoorbeeld door achtergrondinformatie te geven over museale presentaties, tentoonstellingen of muziek- en toneeluitvoeringen. Verder is de bibliotheek als verbindende factor tussen professionele kunst en amateurkunst genoemd. Zo kunnen bibliotheken lezingen organiseren en dienstverlening bieden, zoals programma-informatie en kaartverkoop.

Lokale culturele infrastructuur en de bibliotheek

Bibliotheken hebben een rol in de (lokale) culturele infrastructuur. Daarvan maken bijvoorbeeld het onderwijs, musea, archieven, kunstuitleen, schouwburg en filmzaal onderdeel uit. Bibliotheken dragen bij aan die structuur met hun collectie op het vlak van kunst, cultuur en erfgoed. Daarnaast ondersteunen en faciliteren bibliotheken culturele manifestaties en organiseren zij zelf culturele evenementen, zoals tentoonstellingen en concerten. Bibliotheken organiseren lezingen van schrijvers en literaire leesclubs om daarmee het lezen van literatuur te stimuleren. Soms gebeurt dit in samenwerking met lokale boekhandels (VOB & VNG, 2005). Op die manier maken bibliotheken cultuuruitingen voor een breed publiek toegankelijk. Dat sluit ook aan bij haar verantwoordelijkheden volgens de visie van de Raad voor Cultuur, zoals weergegeven in de Agenda Cultuur 2017 – 2020 en verder (Raad voor Cultuur, 2015), en de commissie Cohen, die de bibliotheek omschrijft als een ‘moderne sociaal-culturele marktplaats, het kloppend hart van de gemeenschap’ (Cohen et al, 2014).

Ruim 26 duizend culturele activiteiten

In de praktijk bieden de bibliotheken diversiteit in de georganiseerde activiteiten. Bibliotheken rapporteren jaarlijks welke activiteiten bijdragen aan de invulling van de verschillende kernfuncties. De resultaten tonen een duidelijke prioritering. In 2018 lag het zwaartepunt voornamelijk bij de kernfuncties educatie en ontwikkeling (43%) en leesbevordering en kennismaking met literatuur (33%). Hoewel het aandeel kunst en cultuur in het totaal relatief klein is (7%), gaat het wel om een substantieel aantal activiteiten: ruim 26 duizend (Van de Burgt & Van de Hoek, 2019).

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2019.

Kunst en cultuur in bijna alle bibliotheken

Het aandeel activiteiten dat bibliotheken organiseren binnen de kernfunctie kunst en cultuur is met 7% in verhouding relatief klein. Daar staat echter tegenover dat bijna alle bibliotheken activiteiten op het gebied van kunst en cultuur aanbieden. De activiteiten die in 2018 het meest werden georganiseerd zijn cursussen en workshops (circa 15 duizend), lezingen (circa 1.500) en exposities en filmvertoningen (circa 900) (Van de Burgt & Van de Hoek, 2019). Activiteiten als theatervoorstellingen, concerten of andere muzikale voorstellingen en open podia werden naar verhouding weinig georganiseerd (Van de Burgt & Van de Hoek, 2019).

Bezoekers activiteiten zeer tevreden

Eén op de vier bibliotheekleden bezoekt weleens een activiteit in de bibliotheek. Dit blijkt uit onderzoek van BiebPanel onder ruim 13 duizend bibliotheekleden, verspreid over 80 basisbibliotheken. Bibliotheekleden die de activiteiten bezoeken, beoordelen deze gemiddeld met een 7,8. De interesse van de bibliotheekleden gaat met name uit naar activiteiten rondom onderwerpen als literatuur, kunst en geschiedenis, natuur en omgeving, creatief en zelfontwikkeling (Probiblio, 2019).  

Bezoeker waardeert culturele functie

Uit meerdere onderzoeken naar de maatschappelijke waarde van de bibliotheek blijkt dat bezoekers en bibliotheekleden waarde hechten aan de culturele functie van de bibliotheek. Zo is 63% van de bibliotheekleden van mening dat de bibliotheek ervoor zorgt dat zij van kunst en cultuur kunnen genieten (Probiblio, 2019). Hoewel het aantal georganiseerde activiteiten op het gebied van kunst en cultuur nog relatief klein is, geeft een vrij groot deel van de bezoekers aan door de bibliotheek wel degelijk in contact te worden gebracht met de wereld van kunst en cultuur (39%). Ook zegt men er meer te leren over andere landen, cul­turen en levensstijlen (38%) en er nieuwe ideeën en meningen op te doen (29%). Deze onderzoeksresultaten tonen een opvallende paradox. Bibliotheekbezoekers maken naar verhouding weinig gebruik van culturele diensten op een ander vlak dan lezen en literatuur. Toch geven ze wel aan veel culturele voordelen te ervaren (Oomes, 2015).

Bibliotheek werkt steeds meer samen met culturele instellingen

Bibliotheken werken al jarenlang het meest samen met gemeenten en basisscholen, maar zoeken ook steeds meer de samenwerking met culturele instellingen. In 2018 werkte drie op de vier bibliotheekorganisaties samen met culturele instellingen. Binnen deze groep wordt het meest samengewerkt met theaters (door 54% van de bibliotheekorganisaties) en musea (46%). Circa een derde van de bibliotheken werkte samen met archief en/of schouwburg en circa een kwart met een VVV en/of filmhuis (Van de Burgt & Van de Hoek, 2019).

Bibliotheek en cultuur in één organisatie

Daarnaast delen steeds meer bibliotheken een locatie met culturele instellingen na een fusie of vanuit een samenwerking. In totaal zijn 715 bibliotheeklocaties, 59% van alle locaties, in een multifunctionele accommodatie (MFA) ondergebracht. Hiermee had 88% van de bibliotheekorganisaties in 2018 één of meerdere locaties met andere instellingen in een gezamenlijk gebouw ondergebracht. De meeste bibliotheekvestigingen delen het gebouw met maatschappelijk dienstverleners en het primair onderwijs, maar ook kinderopvang, zorginstellingen en theaters zijn vaak in hetzelfde gebouw gevestigd. Eén op de zes bibliotheekorganisaties deelt niet alleen het gebouw, maar ook zaken als bestuur, financiële en juridische zaken met andere instellingen. De bibliotheken in zo’n multifunctionele organisatie zijn meestal verenigd in die organisatie met cultuurinstellingen, zoals een dans of muziekschool, poppodium of organisatie rondom kunst- of cultuureducatie. Ook met theaters, bioscopen, musea en volksuniversiteiten wordt relatief vaak samengewerkt (Van de Burgt & Van de Hoek, 2019).

Samenwerkingsverbanden met culturele instellingen: twee voorbeelden

Historisch Informatiepunt (HIP)

Een voorbeeld van een samenwerkingsverband tussen lokale bibliotheken en lokale erfgoedinstellingen zijn Historische Informatiepunten (HIP). Bezoekers kunnen een door de bibliotheek ingerichte plek bezoeken met historische informatie over de lokale en regionale omgeving. Daar vinden zij boeken en andere publicaties of gedigitaliseerde archiefbronnen, fotocollecties, kleine tentoonstellingen en filmpresentaties. De bedoeling is dat een HIP laagdrempelig is en bezoekers uitnodigt zich te verdiepen in hun lokale geschiedenis of genealogie, en een bezoek te brengen aan lokale erfgoedinstellingen. Daarnaast is het doel aan de hand van een activiteitenprogramma een brede doelgroep aan te spreken. Bijvoorbeeld via lezingen, rondleidingen, cursussen en educatieve projecten. (Raad voor Cultuur, 2015; Probiblio, 2010).

 

Het Verhaal van Drenthe
Het Verhaal van Drenthe is een samenwerkingsverband tussen bibliotheek en lokale partners, een museum, erfgoedorganisatie, archief, welzijnsinstellingen en onderwijs. Bezoekers kunnen kennis nemen van het lokale cultuurhistorische verhaal (Projectgroep Innovatie, 2017).

Bronnen