De bibliotheek en voor- en vroegschoolse taalontwikkeling

De periode voordat kinderen naar de basisschool gaan, is essentieel in de taalontwikkeling en het voorkomen van laaggeletterdheid. Voorlezen vormt voor kinderen van 0 tot 4 jaar het startpunt van de taalontwikkeling. Door voor te lezen dragen ouders bij aan de ontwikkeling van de woordenschat van hun kinderen en vergroten zij de kans dat hun kinderen op latere leeftijd met plezier lezen. Bibliotheken spelen hier op in met de dienstverlening op het gebied van voor- en vroegschoolse educatie. Zo doen alle bibliotheken mee bibliotheken mee aan BoekStart voor baby’s, bijna alle aan De Nationale Voorleesdagen en meer dan driekwart deel aan BoekStart in de kinderopvang. Dit gebeurt in samenwerking met partners als gemeente, consultatiebureaus en kinderopvang. In dit artikel lees je meer over het belang van voorlezen en de verschillende bibliotheekprogramma’s die bijdragen aan een goede voor- en vroegschoolse taalontwikkeling.

Voorlezen: het startpunt van taalontwikkeling

Voor de doelgroep jeugd zijn de basisschool en de bibliotheek essentiële voorzieningen om laaggeletterdheid te voorkomen. Door goed leesonderwijs te bieden en kinderen wegwijs te maken in de wereld van boeken, zorgen zij ervoor dat kinderen kunnen en willen lezen. Goede lezers die gemotiveerd zijn om te lezen, houden vanzelf hun leesvaardigheid op peil, ook nadat zij de school hebben verlaten. In de periode voorafgaand aan de basisschool kunnen ouders en de kinderopvang al een grote bijdrage aan de taalontwikkeling leveren. Het helpt bijvoorbeeld als zij kinderen voorlezen uit (prenten)boeken (Broekhof, 2017). Meer weten over lezen op de basisschool?

Effect voorlezen zichtbaar op basisschool en in latere leven

Kinderen die worden voorgelezen, hebben een grotere woordenschat. Ook hebben ze een grotere kans om goede lezers te worden dan kinderen die niet worden voorgelezen (Bus et al., 1994). Peuters die dagelijks 15 minuten worden voorgelezen, presteren later op school beter in taal en rekenen. Daarnaast hebben kinderen die van jongs af aan worden voorgelezen een voorsprong op andere kinderen in hun cognitieve, sociaal-emotionele, lichamelijke en creatieve ontwikkeling (o.a. Murray & Egan, 2014; Hansen et al., 2010). Deze effecten van voorlezen zijn het beste merkbaar in de eerste jaren op de basisschool. Bij het leren lezen helpt het als kinderen thuis bezig zijn geweest met letters en woorden (Bus et al., 1994). Aan het eind van de basisschool hebben kinderen die als kleuter zijn voorgelezen nog altijd een voorsprong op andere kinderen, zowel op het gebied van leesvaardigheid als bij bredere cognitieve vaardigheden (Kalb & Ours, 2013). Kinderen die op kleuterleeftijd veel zijn voorgelezen, lezen als adolescent beter. Ook zijn ze meer gemotiveerd om te lezen en bereiken ze als volwassene uiteindelijk een hoger opleidingsniveau (Gottfried et al., 2015). Zie ook de Leesmonitor voor meer informatie over voorlezen.

Breed aanbod bibliotheken

Nederland telt bijna 700 duizend kinderen in de leeftijd van 0 tot 4 jaar in Nederland (CBS, 2019). Gemiddeld is 27% van deze kinderen lid van de bibliotheek. In de meeste bibliotheken is dit lidmaatschap gratis. Deze kinderen vallen in de doelgroep van de dienstverlening op het gebied van voor- en vroegschoolse educatie (VVE). Bibliotheken organiseren een breed scala aan leesbevorderende activiteiten en programma’s voor de vroege taalontwikkeling van kinderen. Ze richten zich daarmee niet alleen op kinderen van 0 tot 4 jaar, maar ook op opvoeders en intermediairs. Alle bibliotheken doen mee aan BoekStart voor baby’s, bijna alle aan De Nationale Voorleesdagen en meer dan driekwart (80%) neemt deel aan BoekStart in de kinderopvang. Daarnaast wordt de VoorleesExpress door 41% van de bibliotheken georganiseerd (KB, 2018).

Wat is BoekStart?

BoekStart is een leesbevorderingsprogramma van de bibliotheek voor kinderen van 0 tot 4 jaar. Het doel is om ouders aan te moedigen hun kinderen zo vroeg mogelijk boeken en de bibliotheek te laten ontdekken. De bibliotheek heeft een coördinerende rol binnen BoekStart en maakt afspraken met de gemeente, de jeugdgezondheidszorg en kinderopvang over de uitvoering. De bibliotheek verzorgt een presentatiehoek in het consultatiebureau, reikt BoekStartpakketten uit aan ouders, richt een speciale hoek in voor baby’s in de bibliotheek en verzorgt ouderactiviteiten. Ook komt wekelijks een BoekStartcoach op het consultatiebureau om met ouders in gesprek te gaan en gerichte voorleesondersteuning te bieden. BoekStart maakt deel uit van een doorgaande lijn binnen het OCW-programma Tel mee met Taal. Boekstart vormt het begin van deze beleidslijn, gevolgd door de Bibliotheek op school voor basisonderwijs en voortgezet onderwijs. Deze aanpak is ontwikkeld door Stichting Lezen en de Koninklijke Bibliotheek, als onderdeel van het programma Kunst van Lezen.

Wat doet Stichting VoorleesExpress?

Stichting VoorleesExpress zorgt ervoor dat kinderen met een taalachterstand extra aandacht krijgen. Gedurende een halfjaar komt er een vrijwilliger bij hen thuis om voor te lezen. Zo wordt er samen met de ouders aan gewerkt om taal en leesplezier een vaste plek in het gezin geven. Sinds 2006 is de VoorleesExpress uitgegroeid tot een landelijk netwerk in meer dan 100 Nederlandse gemeenten. In de afgelopen jaren zijn meer dan 15.000 gezinnen begeleid. Door heel Nederland zijn zo’n 40 organisaties verantwoordelijk voor de lokale coördinatie in hun regio. Dit zijn welzijnsorganisaties, bibliotheken en andere organisaties die actief zijn in het sociaal domein. Deze lokale samenwerkingspartners zijn het aanspreekpunt voor gezinnen, vrijwilligers en lokale partijen. Zij zorgen ervoor dat de VoorleesExpress aansluit bij lokaal beleid en dat er een nauwe samenwerking is met lokale partners.

Bron: KB, 2018.

Voortdurende groei in tien jaar BoekStart

BoekStart is van start gegaan in 2008. Tussen 2008 en 2018 is er veel vooruitgang geboekt. De naambekendheid van BoekStart stijgt en er worden steeds meer ouders en baby’s met het programma bereikt (Kaal et al., 2018; Langendonk & Van Dalen, 2019). In december 2018 namen 146 van de 147 (basis)bibliotheken deel aan BoekStart voor baby’s. In 2018 werden in totaal 67.500 BoekStartkoffertjes naar alle bibliotheken verstuurd. Daarnaast zijn circa 25 duizend baby’s en hun ouders bereikt via BoekStart in de kinderopvang en de BoekStartcoach (Langendonk & Van Dalen, 2019).

Collectie en boekenhoek kenmerken aanbod BoekStart

Vrijwel alle bibliotheken die BoekStart voor baby’s organiseren, bieden een collectie voor 0- tot 4-jarigen aan. Daarnaast biedt het merendeel van deze bibliotheken een speciaal voor baby’s ingerichte boekenhoek (87%) en voorlichting voor ouders (83%). Steeds meer bibliotheken organiseren in het kader van BoekStart voor baby’s ouder-kindactiviteiten (77%) (KB, 2018).

Bron: KB, 2018.

Positief effect BoekStart op taalontwikkeling en bibliotheekbezoek

Tijdens het tienjarig bestaan van BoekStart in 2018 werden meerdere onderzoeken uitgevoerd naar de effecten van deze interventie. Zo blijkt dat de kinderen van ouders die hun baby al voordat deze 8 maanden oud is, voorlezen en meedoen aan BoekStart, hoger scoren op taal. Al op de leeftijd van 15 maanden waren er positieve effecten op de woordenschat merkbaar. Daarnaast beginnen ouders onder invloed van BoekStart eerder met voorlezen, bezoeken BoekStartouders vaker de bibliotheek en zijn zij meer bekend met babyboekjes (Van den Berg & Bus, 2015). Onderzoek van Kantar Public in opdracht van Stichting Lezen - Kunst van Lezen toont ook aan dat BoekStartouders zeer tevreden zijn over het BoekStartkoffertje dat zij bij de geboorte van hun kind aangeboden krijgen. Zij gebruiken de boekjes uit het koffertje redelijk vaak tot heel vaak. BoekStart heeft een positieve uitwerking op de ouders. Zij hechten meer waarde aan voorlezen, beginnen daar eerder mee en bezoeken de bibliotheek vaker dan ouders die het koffertje niet hebben opgehaald (Kaal et al., 2018).

VoorleesExpress positieve invloed op leesplezier en ontwikkeling

Ook naar de effecten van de VoorleesExpress zijn veel onderzoeken uitgevoerd. Daaruit blijkt onder andere dat kinderen die gebruikgemaakt hebben van dit programma beter presteren op taalvaardigheid, zoals boekoriëntatie, begrijpend lezen en verhaalbegrip. Ouders hebben bovendien meer plezier in het voorlezen, gaan intensiever voorlezen en zien het belang van lezen meer in (o.a. Broens & van Steensel, 2019; Van Buuren & Lucassen, 2010). Ook komen zij vaker naar de bibliotheek en kijken kinderen vaker en langer in boeken (Van Buuren & Lucassen, 2010). Daarnaast wordt vijf jaar na deelname aan de VoorleesExpress door het grootste deel van de gezinnen nog steeds regelmatig (voor)gelezen. De taalomgeving thuis is verrijkt met (kinder)boeken, schrijfmateriaal en taalspelletjes. Meer dan de helft van de gezinnen ervaart vijf jaar na de VoorleesExpress meer leesplezier en een vooruitgang in het lezen (Van Doesburg, 2014).

Bronnen