Medewerkers in een veranderende branche

Om een bijdrage te leveren aan de maatschappelijke vraagstukken van vandaag en te anticiperen op de behoeften van de samenleving, kiezen veel bibliotheken voor een bredere maatschappelijke en educatieve positionering.  Een veranderende bibliotheek betekent dat de medewerkers mee moeten veranderen.  David Lankes, professor en directeur van de School of Library and Information Science University van South Carolina beschrijft in zijn boek ‘The Atlas of New Librarianship’ een nieuw type bibliothecaris. Een bibliothecaris wiens werk niet gecentreerd is rondom het boek en media, maar rondom kennis en leren.

Het huidige personeelsbestand van veel bibliotheken is nog niet geheel in overeenstemming met deze veranderende rol. Dit heeft onder meer te maken met de vergrijzing van het personeel (bijna tweederde deel van de medewerkers is 50 jaar of ouder (KB, 2018)), de geringe aanwas van nieuwe medewerkers en het ontbreken van branche-eigen mbo- en hbo-vakopleidingen. Wel is er in toenemende mate aandacht voor scholing en duurzame inzetbaarheid van medewerkers.

Vergrijsde beroepsgroep

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) benoemde in 2017 bibliothecarissen en conservatoren (waartoe ook archivarissen, kunstgaleriehouders, literatuuronderzoekers en mediathecarissen gerekend worden) als de meest vergrijsde beroepsgroepen van Nederland. Stichting BibliotheekWerk (SBW) kwam met het in 2015 gepubliceerde rapport ‘Minder personeel en andere taken’ onder andere tot eenzelfde conclusie: ‘De gemiddelde leeftijd van de werknemers van de bibliotheken is 49 jaar. Dat ligt een stuk hoger dan de gemiddelde leeftijd van de Nederlandse beroepsbevolking. Ongeveer 60% van de werknemers is 50 jaar of ouder. Een groot deel van de werknemers zal de komende tien tot twintig jaar dus uitstromen. Vergeleken met de leeftijdsverdeling in 2012 is het aandeel 50-plussers verder toegenomen. Het aandeel medewerkers in de leeftijd 40 tot 50 jaar is juist afgenomen. Er is geen sprake van een duidelijke toe- of afname in de leeftijdscategorie jonger dan 40 jaar. Dit suggereert dat de instroom onder jongeren beperkt is.' (Stichting BibliotheekWerk, 2015).

Andere bibliotheek, andere competenties

Niet alleen moeten oudere medewerkers langer doorwerken, ook de inhoud van hun werk is enorm veranderd. Dat constateerden Huysmans en Hillebrink al in 2008. De snelle technologische ontwikkelingen hebben een enorme impact op bibliotheken. Volgens de ‘Arbeidsmarktanalyse Openbare Bibliotheken’ heeft het management behoefte aan andere competenties van het personeel. Competenties die beter passen bij wat de veranderde omgeving van hen vraagt (Hassel & Kools, 2018). Oomes (2011) stelt in de publicatie ‘Nieuwe bibliotheken, nieuwe competenties’ dat er nieuwe competenties nodig zijn mede door verschuivingen binnen de kernfuncties van de bibliotheek. Bij nieuwe competenties kan gedacht worden aan zaken als netwerken en verbindingen leggen, een klantgerichte oriëntatie, ondernemerschap en projectmatig werken.

Kortom: een nieuw profiel voor de bibliotheekmedewerker. Sinds 2017 verzorgt Cubiss samen met Avans+ de opleiding tot community librarian. De deelnemers worden opgeleid tot:

  • Communitybuilder
  • Kennisdeler
  • Communicator
  • Co-creator

De veranderende bibliotheek: opgave of uitdaging?

Een bedrijfstak in verandering eist veel van de medewerkers. Niet alleen de inhoud verandert, ook de randvoorwaarden en de bedrijfscultuur zullen anders worden ingericht. Nu en op korte termijn verandert er veel in de interne organisatie en externe omgeving, in de lokale gemeenschap en de arbeidsomgeving.
In onderstaand schema (Cubiss, 2018) worden de veranderingen weergegeven met links de ‘oude’ situatie en rechts de ‘nieuwe’ situatie.

 

De veranderopgave in de bibliotheekbranche van traditioneel naar modern

Externe omgeving

Traditioneel

Modern

Vervroegde uittredingsmogelijkheden pensioen

Langer doorwerken, minder vervroegd pensioen- mogelijkheden

Gestage toepassing van technologische ontwikkelingen

Snelle opeenvolging van nieuwe technologische toepassingen

Interne organisatie

Traditioneel

Modern

Stabiele werkomgeving met een stabiele organisatiestructuur, stabiele taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden

Continue veranderingen in de organisatiestructuur, functie-eisen, rollen, taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden

Werkzekerheid, ‘baan(garantie) voor het leven’

Verantwoordelijk voor de eigen loopbaan en reductie van baan-/werkzekerheid

Individuele prestaties leidend

Teamprestaties leidend

Behoefte specialistisch opgeleide medewerkers

Behoefte aan medewerkers met diverse opleidings- en werkervaringsachtergronden

Top down managementcultuur

Faciliterend leiderschap

Toezicht en controle gericht op output (zoals uitleencijfers en ledenaantallen)

Zelfcontrole, gericht op het resultaat (zoals bijdrage en impact op lokale thema’s)

Carrièremogelijkheden sterk afhankelijk van  personele uitstroom

Carrièremogelijkheden sterk afhankelijk van eigen verantwoordelijkheid

Vaste werkplek en werktijden

Meer variabele werkplek en variabele werktijden

Behoefte aan vaste stabiele personele formatie

Behoefte aan variabele, flexibele personele formatie

De lokale gemeenschap

Traditioneel

Modern

Zorgende en geregelde overheid

Terugtrekkende overheid en burgerparticipatie

Vaste trouwe leden

Mondige klanten en kritische burgers

Bibliotheek is een vanzelfsprekend instituut

De bibliotheek is geen vanzelfsprekende voorziening

Arbeidsomgeving

Traditioneel

Modern

Fysieke arbeid

Mentale en emotionele arbeid

Accumulatie van ervaring, gebaseerd op diploma’s

Een leven lang leren en participeren om bij te blijven

Minder hoge werkdruk en meer recuperatie

Intensivering van de arbeid

Bron: Cubiss, 2018

Aandacht voor duurzame inzetbaarheid

Bedrijven en organisaties die werk maken van de gezondheid, betrokkenheid en ontwikkeling van hun medewerkers, plukken daar vaak direct de vruchten van. Het zorgt voor meer werkplezier, minder ziekteverzuim en een hogere arbeidsproductiviteit. Mensen zullen steeds langer doorwerken en de gemiddelde leeftijd op de werkvloer stijgt. Tegelijkertijd vragen economische en technologische ontwikkelingen om wendbare organisaties. Werkgevers en werknemers die ervoor zorgen dat ze fit blijven voor het steeds sneller veranderende werk, zijn op weg naar duurzame inzetbaarheid (www.duurzameinzetbaarheid.nl, 2016).

Duurzame inzetbaarheid

Duurzaam inzetbaar betekent dat medewerkers doorlopend in hun arbeidsleven over mogelijkheden beschikken om nu en in de toekomst met behoud van gezondheid en welzijn te blijven werken. In de definitie wordt met 'inzetbaarheid' gedoeld op inzetbaarheid in betaald werk voor ten minste 12 uur per week.
Dit vraagt om:
Een werkomgeving die hen hiertoe in staat stelt;
De motivatie van de medewerker om de geboden mogelijkheden te benutten;
Verantwoordelijkheden en uitdagingen voor werkgever en werknemer;
Samenwerking tussen beide partijen.

De medewerker en de direct leidinggevende spelen bij het werken aan duurzame inzetbaarheid een belangrijke rol, waarbij het management en de ondersteunende afdelingen en diensten zoals HRM en Arbodienst op deze samenwerking kunnen sturen (www.arbokennisnet.nl).

Samen verantwoordelijk

Duurzame inzetbaarheid wordt door de auteurs niet alleen gezien als een individuele aangelegenheid, maar als een strategisch en integraal onderdeel van de bedrijfsvoering (Van der Klink et al., 2010). De medewerker behoudt de regie over de eigen inzetbaarheid. Deze verantwoordelijkheid en basishouding (‘attitude’ en ‘motivatie’) kan namelijk niet bij de werkgever worden neergelegd. Duurzaam inzetbaar zijn is daarmee de verantwoordelijkheid van medewerker én werkgever.

Het stimuleren van duurzame inzetbaarheid

In de afgelopen jaren hebben verschillende onderzoeken en interventies in de branche plaatsgevonden en zijn er diverse publicaties geweest over duurzame inzetbaarheid. Ter inspiratie staat hieronder een aantal verwijzingen:

Sectorplan cultuur 'Duurzaam vooruit' - 2015

Binnen het sectorplan Cultuur uit de 'Asschergelden' is het arbeidsmarktplan Bibliotheken 'Duurzaam vooruit' gericht op het stimuleren van duurzame inzetbaarheid van medewerkers en van mobiliteit. De Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB)  heeft ingezet op loopbaantrajecten en van-werk-naar-werktrajecten. Bron:
http://www.debibliotheken.nl/fileadmin/documenten/alv/2015_sectorplan-cultuur_Duurzaam-vooruit-deelplan-bibliotheken_00943_vob.pdf

ESF subsidies voor Duurzame Inzetbaarheid 2014 - 2017

In de afgelopen jaren hebben individuele bibliotheken en andere organisaties in de branche met Europese subsidie duurzame inzetbaarheid maatwerktrajecten ontwikkelt en uitgevoerd. Bron:
https://www.uitvoeringvanbeleidszw.nl/subsidies-en-regelingen/d/duurzame-inzetbaarheid-esf-2014-2020

Toolbox Branche in Beweging - mei 2015

Stichting BibliotheekWerk (SBW) heeft verschillende instrumenten ontwikkeld om duurzame inzetbaarheid te stimuleren. Met de praktische instrumenten uit de toolbox 'Branche in beweging' en 'Branche van de toekomst' kunnen het management en de medewerkers aan de slag om samen stappen te zetten. Daarnaast heeft SBW bepleit dat provinciale directie-overleggen het thema in de beleidsagenda op te nemen. Bronnen:
http://www.bibliotheekwerk.nl/duurzame_inzetbaarheid/toolbox_branche_in_beweging.html
https://www.bibliotheekwerk.nl/in-gesprek-over-duurzame-inzetbaarheid/

Sociaal Contract in de CAO

Als onderdeel van de cao Openbare Bibliotheken 2015-2019 is door werknemers en werkgevers in de branche een 'Sociaal Contract' gesloten. In dit contract staan afspraken die duurzame inzetbaarheid stimuleren. Bron:
http://www.debibliotheken.nl/fileadmin/documenten/werkgeverszaken/2015_arbeidsvoorwaarden_Sociaal-Contract-voor-branche-openbare-bibliotheken_ondertekend.pdf

Opleiding tot community librarian

De opleiding 'Community Librarian' heeft als doel de innovatieve kracht van de bibliotheek te versterken. Bibliotheken transformeren naar een brede maatschappelijke bibliotheek, waar niet het boek, maar het vraagstuk centraal staat. Dat vraagt om andere, nieuwe competenties van de bibliothecaris. Bron:
https://www.cubiss.nl/oplossingen/opleiding-community-librarian

Bronnen