Dossier Bibliotheekstatistiek 2017

 

Inleiding

Met ingang van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) per 1 januari 2015 zijn lokale bibliotheken, de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI's) en de Koninklijke Bibliotheek (KB) verplicht gesteld om jaarlijks gegevens te leveren aan de minister van OCW. Aanleiding voor deze verplichting is de behoefte onder subsidieverstrekkers om periodiek te beschikken over prestatiegegevens van publiek bekostigd bibliotheekwerk.

Dit jaar heeft voor de derde keer sinds de ingang van de nieuwe bibliotheekwet (Wsob) het onderzoek 'Gegevenslevering Wsob' plaatsgevonden. Voorheen werd de gegevenslevering door de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) uitgezet onder de noemer 'BIS-enquête'. De onderzoeksgegevens in het dossier 'Bibliotheekstatistiek 2017' zijn gebaseerd op enquêtegegevens van de 'Gegevenslevering Wsob' die via het Bibliotheekonderzoeksplatform (BOP) zijn verzameld onder openbare bibliotheken rondom de thema's bezit, financieel, personeel en kernfuncties, de gegevenslevering door de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI's) en de cijfers omtrent de landelijke digitale openbare bibliotheek. De verzamelde gegevens zijn gecontroleerd op betrouwbaarheid en validiteit. Vervolgens zijn de bibliotheekcijfers, geaggregeerd op landelijk niveau, door het CBS gepubliceerd op StatLine.

Op Bibliotheekinzicht.nl worden de belangrijkste bevindingen van de ‘Gegevenslevering Wsob’ gepresenteerd in artikelvorm, gebundeld in het dossier ‘Bibliotheekstatistiek 2017’. In deze artikelen komen de resultaten van de BOP-enquête, de gegevenslevering door de POI’s en de cijfers omtrent de landelijke digitale openbare bibliotheek aan bod. Daarnaast worden ook aanvullende bronnen aangehaald om de resultaten in bredere context te plaatsen. Vaak gaat het om onderzoek dat door of in opdracht van de KB is uitgevoerd, maar ook publicaties van onderzoeksinstituten, marktonderzoeksbureaus, partnerinstellingen en wetenschappelijke tijdschriften en vakbladen.

In dit dossier worden de gegevens over het jaar 2017 gepresenteerd en - waar mogelijk - afgezet tegen de gegevens van eerdere jaren. De cijfers over de ‘Gegevenslevering Wsob 2017’ zijn voorlopig, de cijfers over voorgaande jaren zijn definitief vastgesteld. Waar mogelijk gaan de cijfers terug tot 2005 om ook de trend op middellange termijn zichtbaar te maken. Het totaalbeeld dat naar voren komt uit deze geaggregeerde gegevens kan afwijken van het beeld op lokaal en regionaal niveau.

Databank

Zoals in 2016 is bepaald naar aanleiding van een WOB-verzoek, is de totale set gegevens die ten grondslag ligt aan het dossier ‘Bibliotheekstatistiek 2017’, openbaar gemaakt. De datasets van de ‘Gegevenslevering Wsob’ over 2017 en 2016 en de dataset van de Landelijke Digitale Openbare Bibliotheek (LDOB) zijn toegankelijk via de databank van Bibliotheekinzicht. De komende tijd wordt de databank op Bibliotheekinzicht verder aangevuld met datasets, o.a. van de enquêtes die via het BOP worden uitgevoerd. 

Leden, collectie en uitleningen

In 2017 telden de 149 Nederlandse openbare bibliotheekorganisaties gezamenlijk zo’n 3,7 miljoen leden. Dit aantal is gestabiliseerd ten opzichte van 2016, toen kwam het aantal leden ook rond de 3,7 miljoen uit. Net als in voorgaande jaren stijgt het aantal jeugdleden naar 2,3 miljoen in 2017. Recente stijgingen zijn mogelijk te danken aan de aanpak de Bibliotheek op school, waarbij kinderen via school lid van de bibliotheek kunnen worden. Tegenover de stijging van het aantal jeugdleden staat een daling van het aantal volwassen leden naar 1,4 miljoen in 2017. Deze daling is mogelijk oorzaak van een maatschappelijke trend: er wordt steeds minder gelezen.

De gezamenlijke collectie van (fysieke) boeken (23,4 miljoen), muziek cd’s (312 duizend), dvd’s (902 duizend) en bladmuziek (329 duizend) van alle openbare bibliotheken is in 2017 licht toegenomen, naar ruim 25,3 miljoen exemplaren. Net als bij het aantal leden is de stijging bij de collectie ook vooral zichtbaar voor jeugd.

Ondanks de stijging van de collectie blijft het totale aantal uitleningen dalen. Met uitzondering van de jeugdboeken, deze bleven met 35,9 miljoen uitleningen ongeveer gelijk aan 2016. In totaal werden er in 2017 67,3 miljoen fysieke boeken uitgeleend.

Materialen die niet aanwezig zijn bij een lokale bibliotheek, maar wel elders in Nederland in de collectie kunnen aangevraagd worden door bibliotheekleden. Deze materialen worden dan geleverd door een bibliotheek binnen de provincie, of als het daar niet is door een bibliotheek elders in het land. Dit wordt aangeduid als interbibliothecair leenverkeer (IBL). In 2017 werden er door bibliotheekleden 1,6 miljoen exemplaren aangevraagd. Het grootste gedeelte hiervan (1,4 miljoen) werd in de eigen provincie aangevraagd en ontvangen.

Lees verder…

Terug naar inhoudsopgave

De digitale bibliotheek

De digitale collectie bestaat grotendeels uit e-books, met name voor volwassenen. In vergelijking met de fysieke collectie van de openbare bibliotheken bevat de digitale collectie beduidend meer fictie voor volwassenen. Daarnaast bevat de digitale bibliotheek ook luisterboeken, e-books uit de Vakantiebieb en cursussen.

Sinds de start in 2014 heeft de online bibliotheek een forse groei doorgemaakt. Destijds werden via bibliotheek.nl ruim 80 duizend nieuwe e-book accounts aangemaakt. Eind 2016 hadden 204 duizend bibliotheekleden een actief e-book account, met minimaal 1 uitlening in de afgelopen 12 maanden. Eind 2017 waren er 213 duizend actieve accounts, het aantal actieve accounts is daarmee sterk toegenomen ten opzichte van eind 2015. Gelijk aan de digitale collectie wordt het aantal uitleningen ook door e-books gedomineerd. Bijna alle digitale leden zijn tevens lid van een lokale bibliotheek. Een klein deel heeft een digital only lidmaatschap. Ondanks het kleine aandeel is het aantal actieve digital only lidmaatschappen in 2017 meer dan verdubbeld ten opzichte van het jaar ervoor, van 2,5 duizend accounts naar 5,3 duizend accounts.

Opvallender dan de groei in aantal actieve accounts is de stijging in het gebruik. Sinds de start van het e-bookplatform in 2014 laat het aantal uitleningen een stijgende lijn zien, met groeipercentages van 99% (2015) en 74% (2016). Daarna vlakte de groei relatief gezien af, maar het aantal uitleningen blijft stijgen. In 2017 werden 3,2 miljoen e-books uitgeleend. Het aantal uitleningen stijgt sneller dan het aantal actieve accounts, dit betekent dat het aantal actieve leden gemiddeld meer e-books leent. In 2017 werden gemiddeld 15 e-books per actief account uitgeleend, het jaar ervoor waren dit er 14.

Hoewel ieder bibliotheeklid deze dienst zonder meerkosten kan gebruiken, heeft slechts een klein deel een account aangemaakt op het platform. Medio 2017 werd het 400.000e account geregistreerd op een totaal van 3,7 miljoen fysieke bibliotheekleden. De collectie e-books waarvoor een licentie is afgesloten, nam toe van 10 duizend titels in 2015 tot ruim 18 duizend titels eind 2017. Tevens is er een stijging te zien in het overige aanbod van de digitale bibliotheek. In 2017 werden ruim 2,2 miljoen e-books geleend via de VakantieBieb, 311 duizend uitleningen meer dan een jaar daarvoor. Het gebruik van cursussen en luisterboeken is relatief het meest gestegen. Het aantal cursussen steeg in een jaar van 12 duizend naar 43 duizend en het aantal luisterboeken telde 552 duizend downloads meer ten opzichte van 2016.

Lees verder...

Terug naar inhoudsopgave

Bibliotheekorganisaties en -vestigingen

In 2017 is het aantal bibliotheekorganisaties door fusies afgenomen tot 149. Het aantal fysiek te bezoeken bibliotheeklocaties is ongeveer gelijk gebleven. Nederland telde in 2017 776 (hoofd)vestigingen en 175 servicepunten , verdeeld over het hele land.

De gemiddelde afstand tot de bibliotheek is de afgelopen jaren licht toegenomen, maar is sinds 2015 stabiel. De gemiddelde afstand die een Nederlander moet afleggen naar een bibliotheekvestiging is 1,9 kilometer.

Tussen 2010 en 2013 daalde het aantal fysieke bezoekers van de bibliotheken van 74 naar 60 miljoen landelijk. Sinds 2013 fluctueert het aantal bezoekers enigszins, maar lijkt de ontwikkeling gestabiliseerd rond 60 miljoen bezoekers.

Lees verder...

Terug naar inhoudsopgave

Bedrijfsvoering

Ten gevolge van de economische recessie die zich vanaf 2010 deed gelden in de overheidsinkomsten, zijn de subsidiebaten van bibliotheken met 10% gekrompen. Deze teruggang heeft vooral gevolgen gehad voor het personeelsbestand, dat is tussen 2010 en 2017 met zo’n 25% in omvang teruggelopen, van 5 duizend fte in 2010 naar 4 duizend in 2017, en sterk vergrijsd. Ondanks de jarenlange krimp is het personeelsbestand sinds 2017 gestabiliseerd, de daling van het parttime personeel heeft plaatsgevonden voor een lichte stijging. Sinds de daling in het personeelsbestand, is de inzet van vrijwilligers cruciaal. Het aantal vrijwilligers is sinds 2010 flink gestegen, tot ruim 16 duizend in 2017. Dit is een stijging van 19% ten opzichte van 2016.

In 2017 bestonden de baten in totaal uit 508,4 miljoen euro (519,5 miljoen in 2016). Bibliotheken zijn voor het grootste deel van hun inkomsten afhankelijk van subsidies. Hoewel het subsidieniveau tussen 2010 en 2017 met 10% is gedaald, bestaat 81% van de inkomsten nog uit gemeentelijke subsidies en bijdragen. De 149 openbare bibliotheekorganisaties ontvingen in 2017 voor 415 miljoen euro aan subsidies. Daarvan kwam het overgrote deel, 410 miljoen, van gemeenten. Provinciale subsidies telden op tot 2,4 miljoen, en 2,6 miljoen kwam uit overige bronnen. Naast subsidies bestonden de baten uit eigen inkomsten van bibliotheken (76,6 miljoen) en diverse baten zoals rente en sponsoring (16,4 miljoen).

Het lastenniveau van de bibliotheekorganisaties houdt gelijke tred met de baten - er is niet of nauwelijks sprake van het vormen of aanspreken van reserves. In 2017 bestonden de lasten in totaal uit 509 miljoen euro (515,9 miljoen in 2016). De grootste kostenpost is het personeel; 46% van de lasten van bibliotheken bestaat uit kosten voor personeel in loondienst (232,7 miljoen euro). Dit is vergelijkbaar met 2016.

Lees verder…

Terug naar inhoudsopgave

Kernfuncties

Om invulling te geven aan de kernfuncties uit de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) organiseren bibliotheken diverse activiteiten. In 2016 tekende zich een forse stijging af tot ruim 97 duizend activiteiten en ook in de registraties over 2017 zien we een forse stijging terug. Op basis van nauwkeurige registratie (door 68% van de bibliotheken) en schatting (door 32% van de bibliotheken) komt het aantal georganiseerde activiteiten voor 2017 op circa 145 duizend uit. Het grootste deel van de activiteiten is ingericht rondom de thema’s leesbevordering & kennismaking met literatuur (57,7 duizend activiteiten) en educatie & ontwikkeling (55,5 duizend activiteiten). Hoewel het aandeel activiteiten op het vlak van kunst & cultuur (14,5 duizend), kennis & informatie (10,4 duizend) en ontmoeting & debat (6,9 duizend) nog relatief klein is, bieden bijna alle bibliotheekorganisaties activiteiten rondom deze kernfuncties aan.

In de dienstverlening die op de vijf kernfuncties aangeboden wordt, werken bibliotheken met veel en diverse partnerorganisaties samen. Vrijwel alle bibliotheken werken met de gemeente(n) en basisscholen samen. Ook met Stichting Lezen & Schrijven, kinderopvanginstellingen en het voortgezet onderwijs wordt door veel bibliotheken samengewerkt.

Met diverse metingen die zijn uitgezet via het Bibliotheekonderzoeksplatform (BOP), is onderzoek uitgevoerd naar de verdere invulling van de kernfuncties. Zo is in het kader van Tel mee met taal en Kunst van Lezen onderzoek uitgevoerd naar de dienstverlening van bibliotheken op het gebied van basisvaardigheden, BoekStart en de Bibliotheek op school. Hieruit blijkt o.a. dat vrijwel alle bibliotheken producten en/of diensten aanbieden voor basisvaardigheden voor volwassenen, deelnemen aan BoekStart voor baby’s en dienstverlening bieden voor het primair onderwijs. Met de Bibliotheek op school zijn in het schooljaar 2016-2017 circa 562,5 duizend basisschoolleerlingen en 46 duizend vmbo-leerlingen bereikt.

Lees verder…

Terug naar inhoudsopgave