Dossier Bibliotheekstatistiek 2020

Leeswijzer

In dit dossier bieden we inzicht in de status van het openbarebibliotheekstelsel in 2020 aan de hand van inspirerende rubrieken, waarin statistiek en context elkaar afwisselen.

Voorwoord: de staat van het stelsel

Inleiding van dit dossier

Een jaar corona in vogelvlucht

Hoe het bibliotheekwerk in 2020 beïnvloed werd door het coronavirus

De bibliotheek in coronatijd

Meer lezen over de invloed van het coronavirus op het bibliotheekwerk van 2020

Het belang van de gegevenslevering

Achtergrond bij de Gegevenslevering Wsob

Een bibliotheek voor iedereen: van Wsob naar Netwerkagenda

Over de eerste vijf jaar van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen

Leden, collectie en uitleningen

Een analyse van het aantal bibliotheekleden, de omvang van de fysieke collectie en het aantal uitleningen

Meer lezen over de fysieke bibliotheek?

Meer informatie over leden, de collectie en uitleningen

Meer weten over de digitale bibliotheek?

Meer informatie over digitale lidmaatschappen, de collectie en uitleningen

Inzicht in eigen bibliotheekorganisatie

Interview met Sharon van de Hoek, Annemiek van de Burgt en Liesbeth Mantel, gezichten achter het dossier Bibliotheekstatistiek

Zelf aan de slag?

Filteren op landelijk, provinciaal en lokaal niveau in het interactieve dashboard

Buitenlandse bibliotheekrapportages

Een kijkje over de grenzen: bibliotheekstatistiek in het buitenland

Openbare bibliotheekvoorzieningen

Een analyse van het aantal bibliotheekorganisaties en -locaties

Lees meer over het aantal bibliotheken

Meer informatie over bibliotheekorganisaties en -locaties

Column: De winst van de Wsob

Ingrid Baljon over hoe Probiblio de resultaten van de Gegevenslevering Wsob inze

Bedrijfsvoering

Een analyse van de bedrijfsvoering van bibliotheken: personeel, vrijwilligers, kosten en baten

Meer weten over de bedrijfsvoering van openbare bibliotheken?

Meer informatie over personeel, vrijwilligers en financiën

Instrumenten: van vragenlijst tot statistiek

De belangrijkste instrumenten voor dataverzameling rondom bibliotheken op een rij

Kernfuncties

Een analyse van de wijze waarop bibliotheken invulling geven aan de kernfuncties uit de wet

Lees meer over de kernfuncties van openbare bibliotheken

Meer informatie over het diverse aanbod van openbare bibliotheken

Onderwijsjaar 2020

Zicht op de samenwerking tussen bibliotheken en onderwijs in 2020

De invloed van corona op de bibliotheekdienstverlening

Overzicht van andere onderzoeken via de Bibliotheekmonitor van de KB in 2020

Corona-activiteiten in bibliotheken

Een impressie van activiteiten die bibliotheken in coronajaar 2020 uitvoerden

Bijzondere coronaverschijnselen

Opvallende veranderingen in de statistieken door corona

Voor op de leesstapel

Links naar publicaties met meer informatie over de openbare bibliotheeksector in bredere context

Begrippenlijst

Een overzicht van veelgebruikte termen en de definities die in de Gegevenslevering Wsob worden gebruikt

Bekijk de gehele leeswijzer

Lees het hele voorwoord

Voorwoord

Met dit dossier bieden we jaarlijks inzicht in de status van het openbarebibliotheekstelsel. De afgelopen jaren waren de statistieken tekenend voor de verschuiving van de klassieke uitleenbibliotheek naar brede maatschappelijke bibliotheek. Dit jaar illustreren zij hoe de bibliotheek in deze rol is omgegaan met het coronavirus en de bijbehorende maatregelen.

Het jaar van corona

Op 15 maart 2020 werd bekendgemaakt dat bibliotheken hun deuren moesten sluiten om verdere verspreiding van het coronavirus te voorkomen. Al snel volgde de intelligente lockdown en ontstonden de eerste initiatieven om zowel bibliotheekleden als niet-leden ook in coronatijd aan het lezen te houden en van informatie te blijven voorzien. Op 11 mei mochten bibliotheken weer open, tot 4 november, toen doorstroomlocaties vanwege de tweede coronagolf hun deuren weer moesten sluiten. Op 19 november mochten bibliotheken weer open, maar op 15 december ging Nederland opnieuw in lockdown. Uiteindelijk zou het tot mei 2021 duren voordat bibliotheken hun deuren weer mochten open.

Het nieuwe normaal

De Gegevenslevering Wsob maakt inzichtelijk welk effect de coronamaatregelen in 2020 hebben gehad op de – reguliere – dienstverlening van bibliotheken. Zo werden minder boeken uitgeleend, minder activiteiten georganiseerd en minder bezoekers ontvangen dan in voorgaande jaren. De bibliotheek bleek echter ook veerkrachtig: in korte tijd werden verschillende vormen van alternatieve dienstverlening opgezet, de online Bibliotheek floreerde en kwetsbare groepen konden ook in coronatijd bij de bibliotheek terecht. Lokale bibliotheken zetten nieuwe activiteiten op en turnden fysieke activiteiten om naar een andere vorm, met extra aandacht voor kwetsbare doelgroepen, zoals ouderen, niet-digivaardige burgers en kinderen.

Van uitleningen naar activiteiten

De statistieken tonen aan dat bibliotheken ook in coronatijd meer waren dan alleen hun uitleenfunctie. Ondanks de beperkte opening en dienstverlening vervulden bibliotheken ook in 2020 een bredere maatschappelijke rol. Naast de ontwikkelingen in coronatijd biedt dit dossier ook inzicht in de weg daarnaartoe. De data over het aantal openbare bibliotheken en de omvang van hun collecties gaan terug tot het begin van de twintigste eeuw. Sinds de jaren vijftig zijn deze statistieken verrijkt met het aantal bibliotheekleden en sinds het eind van de jaren negentig biedt StatLine ook inzicht in het personeel en de baten en lasten van bibliotheken. Anno 2021 verzamelen we nog veel meer gegevens: van de fysieke en de digitale bibliotheek, van uitleningen en activiteiten, van vast personeel en vrijwilligers en van bibliotheken in Europees Nederland en de BES-eilanden.

Informeren en inspireren

Met dit dossier bieden we inzicht in de status van het openbare bibliotheekstelsel in 2020. Hierin komen de belangrijkste uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob aan bod en worden deze resultaten in bredere (corona)context geplaatst. Niet in een taai onderzoeksrapport, maar in inspirerende rubrieken, waarin statistiek en context elkaar afwisselen. Zo lees je meer over de werkwijze rondom de gegevenslevering, het belang van data-geïnformeerd werken en de inspanningen van een aantal bibliotheken in coronatijd. Ook bieden we een kijkje over de grenzen en zetten we handige tools en definities voor je op een rij.

Zelf aan de slag

Wil je na het lezen van dit dossier meer weten over een bepaald onderwerp? In het dossier vind je links naar de artikelen waarin specifieke onderwerpen verder worden uitgediept. Duik je liever meteen in de data? Dat kan in het dashboard Bibliotheekstatistiek, waarmee je zelf kunt filteren op landelijk, provinciaal en lokaal niveau en bibliotheken met elkaar kunt vergelijken. De belangrijkste bibliotheekstatistieken in één overzicht? Bekijk dan de infographic.

Lees de volledige tekst

Een jaar corona in vogelvlucht

Het jaar 2020 was het jaar waarin het coronavirus zich door Nederland verspreidde maakte en meerdere lockdowns veroorzaakte. Hoe verliep 2020 voor bibliotheken? Welke invloed hadden de maatregelen op het bibliotheekwerk?

Coronamaatregelen

Januari – maart 2020: eerste symptomen

Nadat in december 2019 de eerste geruchten opdoken over een virus dat zich wereldwijd zou kunnen verspreiden, werden in steeds meer Europese landen de eerste besmettingen met het coronavirus geconstateerd, met Italië als koploper. Nederland bleef relatief lang buiten schot, maar moest uiteindelijk eind februari vaststellen dat het virus ook in ons land was binnengedrongen.

12-15 maart 2020: massale sluiting

Deze ontwikkelingen hadden uiteraard hun weerslag op het publieke leven, inclusief de bibliotheken. De bibliotheek in Eindhoven was de eerste die alle activiteiten afgelastte. Op donderdag 12 maart werd in een persconferentie aangekondigd dat evenementen met meer dan honderd bezoekers per direct werden verboden. Daarop besloot een belangrijk deel van de culturele instellingen de deuren te sluiten, waaronder ook enkele bibliotheken. Een klein aantal hield de deuren nog een paar dagen geopend, tot een nieuw bericht van de overheid op zondag 15 maart meldde dat alle scholen, restaurants, cafés en ook bibliotheken moesten sluiten.

16 maart 2020: boekenbranche in actie

De bibliotheeksector kwam snel in actie. Al op maandag 16 maart kon iedereen gratis extra luisterboeken via de LuisterBieb tot zich nemen. Een dag later startte Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) met de campagne #ikleesthuis, om mensen op te roepen tot lezen. Deze speciale leesbevorderende campagne rond het thuislezen was erop gericht zoveel mogelijk lezers aan een mooie boekenervaring te helpen, juist nu het sociale leven stil was komen te liggen en zoveel mensen noodgedwongen aan huis gekluisterd waren.

Maart – mei 2020: intelligente lockdown

Op 23 maart volgden strengere maatregelen, gevat onder de noemer ‘intelligente lockdown’: Nederlandse burgers werden opgeroepen zoveel mogelijk thuis te blijven en zich, indien noodzakelijk, alleen in zeer kleine groepjes over straat te bewegen. Voor het eerst werd aangekondigd dat er boetes konden worden uitgedeeld bij overschrijding. Ondertussen ontwikkelde de KB, aansluitend bij de campagne #ikleesthuis, de ThuisBieb-app, waarmee de KB honderd e-books gratis beschikbaar stelde voor zowel leden als niet-leden van de bibliotheek. Ook in lokale bibliotheken ontstonden inmiddels vele initiatieven om burgers toch van dienst te kunnen zijn, bijvoorbeeld afhaalboekentasjes en telefoontjes naar senioren.

11 mei 2020: voorzichtige heropening

Op 11 mei, ongeveer twee maanden na de eerste maatregelen in bibliotheken, mochten de vestigingen hun deuren weer openen. Er moesten verschillende maatregelen worden getroffen om de locaties klaar te maken voor bezoek. Zo werd in veel vestigingen een eenrichtingsroute aangebracht en werden massaal spatschermen geplaatst en linten opgehangen. Verblijven in de bibliotheek werd ontmoedigd door stoelen weg te halen en computerplaatsen af te plakken. De bibliotheek gold tenslotte als een doorstroomlocatie, waar men niet mocht verblijven, maar enkel boeken mocht ophalen.

29 september 2020: nieuwe aanscherpingen

De bibliotheek kende een zomer met steeds meer mogelijkheden. Langzaam maar zeker werden de eerste studieplekken geopend en konden her en der weer de eerste cursussen in kleine groepjes plaatsvinden. Bij het ontplooien van deze activiteiten hadden kinderen en kwetsbare groepen, zoals ouderen en minder digitaal vaardigen, voorrang. Eind september werden de eerste landelijke maatregelen weer aangescherpt, waarbij veiligheidsregio’s een belangrijke rol speelden in de lokale invulling. Veel bibliotheken werden beperkt in het aantal bezoekers dat zij mochten toelaten. Ook werd het dragen van een mondkapje in publieke ruimtes dringend geadviseerd.

4 november – december 2020: tweede lockdown

Het duurde nog ruim een maand tot bibliotheken voor de tweede keer in 2020 hun deuren moesten sluiten. Dat gold ook voor andere publiek toegankelijke locaties, evenals voor horecagelegenheden. Opnieuw werd men opgeroepen zoveel mogelijk thuis te blijven en niet-noodzakelijke reizen te vermijden. Het mondkapje werd verplicht voor iedereen van 13 jaar en ouder in publieke binnenruimtes en het openbaar vervoer. Deze sluiting duurde maar kort: op 19 november, zo’n twee weken later, mochten bibliotheken hun deuren weer openen. Ook deze blijdschap zou echter van korte duur zijn: amper een maand later, op 15 december 2020, ging Nederland opnieuw in lockdown. Uiteindelijk zou het tot mei 2021 duren voordat bibliotheken – voor het eerst in ruim vijf maanden – hun deuren weer mochten open.

Coronamaatregelen

Lees de volledige tekst

De bibliotheek in coronatijd

In 2020 sloeg het coronavirus in alle hevigheid toe. Tijdens de verschillende fasen van de bijbehorende crisis zochten bibliotheken, ondanks de vele beperkingen, naar manieren om hun publiek van dienst te blijven. Ze verplaatsten hun activiteiten naar het wereldwijde web, tuigden haal- en brengdiensten op en zetten in op digitaal lezen en luisteren. In het dossier De bibliotheek in coronatijd deed de KB deed verslag van de belangrijkste ontwikkelingen op bibliotheekgebied.

Bibliotheken in crisistijdBibliotheken in crisistijd

Hoewel bibliotheken tijdens de coronacrisis in 2020 meermaals hun deuren moesten sluiten, deden ze hun best onverminderd relevant te blijven. Zij startten haal- en brengdiensten op en ontplooiden digitale activiteiten. Daarbij was met name aandacht voor ouderen en jongeren, twee doelgroepen die het tijdens de crisis zwaar te verduren kregen. Ook achter de schermen zaten medewerkers niet stil: zij schoolden zichzelf bij of richtten zich op het beleid voor de komende jaren. Ook zagen bibliotheken ontwikkelingen die zij tijdens de coronacrisis hadden doorgemaakt winst voor de toekomst, bijvoorbeeld op digitaliseringsgebied.

Lees de rubriek >

WegwijsWegwijs in de anderhalvemeterbibliotheek

In 2020 was de bibliotheek gedeeltelijk gesloten, maar mocht zij ook een tijdlang de deuren openhouden. Toch konden na heropening niet alle functies altijd direct weer vervuld worden. De noodzaak anderhalve meter afstand van elkaar te houden, niet in grote groepen samen te komen en hygiënisch te werk te gaan zorgde voor beperkingen. Hoe richtten bibliotheken de anderhalvemeterbibliotheek in? Welke protocollen volgden ze? Daarover ondervroeg Anne van den Dool namens de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) bibliotheekdirecteuren door het hele land. Een overzicht van de knelpunten en oplossingen.

Lees de rubriek >

GroeiGroei van de digitale bibliotheek

De maatregelen om de verdere verspreiding van COVID-19 tegen te gaan bemoeilijkten de uitvoer van veel activiteiten buitenshuis: Nederlanders werden tijdens de eerste golf opgeroepen alleen de deur uit te gaan voor boodschappen, een frisse neus of een noodzakelijk bezoek. Ook tijdens de oplevingen van het virus die volgden, werd het publieke leven een halt toegeroepen. Dit zorgde voor een toenemende behoefte aan activiteiten die binnenhuis konden worden uitgevoerd, waaronder lezen. Met name het digitale aanbod van de bibliotheek kon tijdens de coronaperiode aan die vraag beantwoorden: voor een goed boek hoefde de lezer de deur niet uit.

Lees de rubriek >

Financiële gevolgenDe financiële impact van corona op de bibliotheeksector

In 2020 heeft de Nederlandse bibliotheeksector te lijden gehad onder meerdere momenten van sluiting. Dat had uiteraard ook gevolgen voor de financiën van de bibliotheek. Op welke vlakken had de met minder inkomsten te maken, en welke steunmaatregelen vanuit de overheid konden

bibliotheekorganisaties aanspraak maken? Eric van der Wal (business controller bij Rijnbrink) zette de meestgestelde vragen over deze inkomstenderving op een rij.

Lees de rubriek >

TijdenBibliotheekwerk in tijden van corona

De coronacrisis heeft een ongekende impact op onze samenleving en ook de bibliotheeksector is geraakt. Met de gedwongen sluiting van vestigingen moesten bibliotheken in hoog tempo met creatieve oplossingen komen om hun leden betekenisvolle diensten te blijven bieden. Wat betekende dit plotselinge stilvallen, aanpassen en ontwikkelen van diensten voor de organisatie, werktaken en inzet van personeel?

Lees de rubriek >

Lees de hele analyse

Het belang van de gegevenslevering

Op 1 januari 2015 is de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) ingegaan. Sinds dat moment verzamelt de KB gegevens over lokale bibliotheken, provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en de landelijke digitale openbare bibliotheek (LDOB). De KB maakt hier rapportages over en zorgt voor de doorlevering aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Maar waarom is die gegevenslevering precies zo belangrijk?

Gegevenslevering Wsob

Lange geschiedenis

De aanlevering van de gegevens die nu in dit dossier te vinden zijn, kent een lange geschiedenis. Al rond 1900 verzamelde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) allerlei gegevens over bibliotheken. Voordat de Wsob werd ingevoerd, nam de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) die taak op zich. Daarbij werden sommige cijfers geëxtrapoleerd of geschat. Sinds begin 2015, met de ingang van de Wsob, is de aanlevering van de belangrijkste bibliotheekgegevens wettelijk verplicht, en ligt dit in handen van de KB. De getallen worden door het CBS gevalideerd en opgenomen in hun overzichten. Zo bestaat er geen twijfel over de betrouwbaarheid van de gegevens en blijven die ook na jaren nog voor iedereen terug te vinden.

Totaaloverzicht

De Gegevenslevering Wsob geeft een overkoepelend, betrouwbaar beeld van de branche, waarin verhalen worden onderbouwd met statistieken. Tijdens het onderzoeksproces wordt de kwaliteit van de data uiteraard goed gecontroleerd. Soms wordt bij bibliotheken navraag gedaan over de door hen aangeleverde cijfers. Om de gegevens zo zuiver mogelijk te houden, is het belangrijk dat de vragen worden ingevuld door de persoon die het dichtst bij de bron zit. De financiële vragen worden bijvoorbeeld bij voorkeur ingevuld door iemand die zich dagelijks met deze cijfers bezighoudt.

Mee met de trends

De vragenlijsten worden zorgvuldig samengesteld. Zo wordt rekening gehouden met nieuwe trends in het bibliotheekveld. Nu bibliotheken steeds breder georiënteerd zijn, komen in de vragenlijsten ook steeds meer vragen over bezoek en activiteiten terug. Dit maakt het mogelijk ook uitspraken te doen over het bereik van de bibliotheken in hun nieuwere rol, waarbij ook niet-leden betrokken zijn. Tegelijkertijd wordt geprobeerd de samenstelling van de vragenlijst zo constant mogelijk te houden, zodat de uitkomsten door de jaren heen zo goed mogelijk met elkaar vergeleken kunnen worden, waardoor veranderingen beter kunnen worden gesignaleerd.

Belang voor politiek

De uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob zijn niet alleen belangrijk voor de bibliotheekbranche: het ministerie van OCW gebruikt deze cijfers ook om de Tweede Kamer een beeld te geven van de huidige stand van zaken in bibliotheekland. Daarbij is de gemiddelde afstand van de Nederlander tot een bibliotheekvestiging bijvoorbeeld belangrijk: ook voor de politiek is het belangrijk dat burgers in hun nabije omgeving de zaken kunnen vinden die ze nodig hebben.

Oog voor de toekomst

De Gegevenslevering Wsob staat niet stil: het is een dynamisch onderzoek, dat zich aanpast aan de veranderende bibliotheek. Zo ontstaat in het onderzoek steeds meer aandacht voor de invulling van de verschillende typen activiteiten en de impact die dit aanbod heeft op de bezoeker. Op die manier kan de functie van de bibliotheek voor de gemeenschap beter in kaart worden gebracht. Ook de groei van de digitale bibliotheek wordt in de vragenlijsten meegenomen. Er ontstaan nieuwe vragen: wie lezen de meeste e-books, welke titels zijn het meest populair en wie zijn de eigenaren van digital only-lidmaatschappen? Ook groeit de vraag naar gegevens over niet-gebruikers: waarom zijn zij geen lid en wanneer zouden ze dat wel worden? Zo ontstaat een completer beeld van de dienstverlening en mogelijkheden van de lokale bibliotheek.

Lees alle items

Een bibliotheek voor iedereen: evaluatie Wsob

Op 1 januari 2015 trad de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) in werking.
In artikel 29 van de Wsob is vastgelegd dat deze na vijf jaar geëvalueerd diende te worden. Deze evaluatie werd uitgevoerd door KWINK groep, Panteia en Rebel Group, in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Naar aanleiding van deze evaluatie heeft de Raad voor Cultuur een advies uitgebracht over de staat van het Nederlandse bibliotheekstelsel. Deze rapporten zijn op 11 februari 2020 gepresenteerd aan de Tweede Kamer. In de bijbehorende brief besteedde minister Van Engelshoven van OCW aandacht aan de positieve ontwikkelingen in het bibliotheeklandschap, maar noemde zij ook verbeterpunten, onder andere met betrekking tot de bereikbaarheid van de bibliotheek en de leesvaardigheid van jongeren. Een convenant tussen de betrokken partijen, dat op 30 september werd ondertekend, bracht de gewenste situatie dichterbij. Dit convenant is gericht op een gespreid en toegankelijk lokaal netwerk van bibliotheken, zonder drempels voor de jeugd, als onderdeel van een sterk stelsel. Het convenant werd concreet uitgewerkt in de Netwerkagenda.

KWINK groepKWINK groep: Evaluatie Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen

KWINK groep, Panteia en Rebel Group onderzochten de doeltreffendheid en effecten van de verschillende doelstellingen uit de Wsob. Over het algemeen bieden bibliotheken een brede verscheidenheid aan producten en diensten, waarbij zij regelmatig samenwerken met andere partijen. De mate van succes van de invulling verschilt echter per bibliotheek. Hoewel er de afgelopen jaren meer samenhang is gekomen in de sector, verloopt de samenwerking op bepaalde punten nog moeizaam. Het gebruik van de digitale bibliotheek is gestegen, maar organisatorisch gezien zijn er nog verbeterpunten. Vrijwel alle stakeholders zijn positief over de komst van de Wsob. Zij wijzen echter op het ontbreken van een aantal onderwerpen in de wet, zoals een verplichting voor gemeenten om een bibliotheekvoorziening te financieren en een verbod op het heffen van jeugdcontributie. Daarnaast missen stakeholders kwaliteitsnormen voor het bibliotheekwerk en opleidings- en competentievereisten voor bibliotheekmedewerkers. Volgens KWINK groep is de omgang met deze verbeterpunten van groot belang voor het verdere succes van de Wsob.

Lees het rapport van KWINK groep hier >

Raad voor cultuurRaad voor Cultuur: Een bibliotheek voor iedereen

In februari 2020 bracht de Raad voor Cultuur op basis van onderzoek van KWINK groep haar advies uit over de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob), die op 1 januari 2015 in werking trad. De raad ziet dat het huidige stelsel van openbare bibliotheken onder hoge druk staat, onder meer door flinke bezuinigingen. Zij verwacht een verdere afname van het aantal bibliotheekvoorzieningen. De verschillen in het aanbod tussen gemeenten zullen daardoor toenemen. De Raad voor Cultuur roept op om het tij te keren, onder meer door ervoor te zorgen dat alle Nederlanders toegang hebben tot de vijf bibliotheekfuncties, door een Nationale Bibliotheekagenda te creëren, door in te zetten op leesmotivatie vanaf het eerste levensjaar en door de expertise van bibliotheekmedewerkers te vergroten.

Lees het rapport van de Raad voor Cultuur hier >

BibliotheekconvenantBibliotheekconvenant: Werken aan drie maatschappelijke opgaven

Op 30 september ondertekenden vertegenwoordigers van de drie overheidslagen – Rijk, provincie en gemeente – en van de Nederlandse bibliotheken het Bibliotheekconvenant 2020-2023, dat op 1 oktober inging. In dit convenant zijn drie maatschappelijke opgaven vastgelegd waaraan de betrokken partijen de komende drie jaar gezamenlijk zullen werken: het bevorderen van geletterdheid en leesplezier, de inzet op digitale inclusie en digitaal burgerschap en het opzetten van het nieuwe landelijke programma Leven Lang Ontwikkelen. Om die doelen te bereiken, moet iedere inwoner van Nederland binnen een redelijke afstand toegang hebben tot een volwaardige openbare bibliotheek, die alle vijf kernfuncties vervult en op die manier een relevante bijdrage levert aan de maatschappelijke opgaven. Ook is er veel aandacht voor de intensieve samenwerking partners op lokaal, regionaal en landelijk niveau, in de vorm van de Netwerkagenda die vanaf 2021 in werking treedt.

Lees het Bibliotheekconvenant hier >

NetwerkagendaNetwerkagenda: Uitwerking van het Bibliotheekconvenant

Om invulling te geven aan de afspraken uit het convenant is door lokale bibliotheken, POI’s en de KB in gezamenlijkheid de Netwerkagenda 2021-2023 geschreven. Deze Netwerkagenda bevat de uitwerking van drie maatschappelijke opgaven, plus acht stelseluitdagingen voor het bibliotheekstelsel. Bij de uitwerking van de drie maatschappelijke opgaven zijn ook vertegenwoordigers van de drie overheidslagen geraadpleegd. Belangrijk bij het uitvoeren van de Netwerkagenda is het intensiveren van de samenwerking in gespreide en gedeelde verantwoordelijkheid van de lokale, provinciale en landelijke bibliotheekvoorzieningen. Het manifest verwoordt de principes voor de volgende fase in de netwerksamenwerking.

Lees de Netwerkagenda hier >

Lees de hele analyse

Leden, collectie en uitleningen

Hoeveel burgers zijn lid van de openbare bibliotheek? Door hoeveel burgers werden de openbare bibliotheken in 2020 bezocht? Hoe groot is de totale fysieke collectie waarvan bibliotheekleden gebruik kunnen maken? En hoeveel jeugdboeken, boeken voor volwassenen en audiovisuele materialen leenden zij? Hier vind je de belangrijkste uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob over leden, collectie en uitleningen terug.  

Afbeelding

3,5 miljoen bibliotheekleden in 2020

Tot halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw nam het aantal leden van de openbare bibliotheken in Nederland vrijwel continu toe. In de periode 1996-1998 vond een omslag plaats en daalde het aantal leden. Tussen 2006 en 2012 leek het totaal aantal bibliotheekleden zich te stabiliseren, maar daarna zette een afname in. Het aantal leden is sinds 2011 niet meer boven de 4 miljoen gekomen. Van 2014 tot 2018 lag het aantal bibliotheekleden rond de 3,7 miljoen, waarbij jaarlijks een lichte afname van 1 à 2% zichtbaar was. In 2020 daalde het aantal leden meer dan voorgaande jaren: met 4%. Deze daling hangt nauw samen met het dalende aantal bibliotheekbezoeken als gevolg van de coronamaatregelen. De 140 Nederlandse openbare bibliotheekinstellingen telden samen circa 3,5 miljoen leden. Eén op de vijf Nederlanders was in 2020 lid van de openbare bibliotheek.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021a.

Meer jeugdleden dan volwassen leden

In 2005 waren voor het laatst meer volwassenen dan kinderen en jongeren lid van de bibliotheek. Daarna nam het aantal jeugdleden (tot 18 jaar) gestaag toe, maar tussen 2015 en 2019 stabiliseerde het rond de 2,3 miljoen. In 2020 bestond 64% van het totale ledenbestand uit jeugdleden. Zowel het aantal volwassen leden als het aantal jeugdleden daalde in 2020, tot bijna 1,3 miljoen volwassen leden en 2,2 miljoen jeugdleden. Waar de daling voorgaande jaren met name zichtbaar was in het volwassen ledenbestand, is de daling nu bijna even groot voor volwassenen (5%) en jeugd (4%). Zeven op de tien kinderen in Nederland waren in 2020 lid van de openbare bibliotheek, tegenover één op de tien volwassenen.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021a.

Circa 36 miljoen bezoeken in 2020

Volgens opgave van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) nam het aantal bezoeken aan de bibliotheek tussen 2005 en 2013 vrijwel elk jaar af. In de loop der jaren zijn bij steeds meer bibliotheekvestigingen telpoortjes te vinden die het aantal bezoeken registreren. Sinds 2015 is met deze cijfers en met schattingen voor vestigingen zonder telpoortjes een plausibel cijfer vast te stellen over het landelijke aantal bezoeken. Het aantal bezoekers fluctueerde tussen 2013 en 2015 enigszins, maar klom sindsdien weer langzaamaan op. In de Gegevenslevering Wsob over 2019 werd het totaal aantal bezoeken op circa 63 miljoen geschat. In de bibliotheekbezoeken over 2020 is vanwege de  gedeeltelijke sluiting van de bibliotheken en de corona-maatregelen een sterke daling te zien: tot circa 36 miljoen bezoeken.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Verdere daling audiovisuele collectie

De gezamenlijke collectie van (fysieke) boeken (22,7 miljoen), muziekcd’s (136 duizend), dvd’s (700 duizend) en bladmuziek (310 duizend) van alle openbare bibliotheken is in 2020 licht afgenomen, naar circa 24,1 miljoen exemplaren. De omvang van de boekencollectie ligt sinds 2018 rond de 22,7 miljoen exemplaren. Tot 2015 bestond deze collectie uit meer boeken voor volwassenen dan voor jeugd, maar de laatste jaren is het aandeel jeugdboeken groter (54% in 2020). De omvang van de collectie audiovisuele materialen slinkt sinds 2004 ieder jaar. Sinds 2014 is jaarlijks een sterkere daling te zien, mede door de opkomst van nieuwe technologieën en video on demand-diensten van Netflix, HBO en tv- en internetproviders. In 2020 is de audiovisuele collectie met 14% gekrompen, tot 1,1 miljoen exemplaren.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021a.

3,5 miljoen
bibliotheekleden
36,2 miljoen
bezoeken
24,1 miljoen
materialen in de collectie
45 miljoen
uitleningen

Een derde minder uitleningen

Het aantal uitleningen van fysieke materialen loopt sinds 1999 vrij constant terug; dat geldt voor zowel boeken als voor audiovisuele materialen, voor zowel boeken voor volwassenen als boeken voor jeugd en zowel voor fictie als voor non-fictieboeken. De afgelopen 15 jaar daalde het aantal uitleningen jaarlijks gemiddeld met 5%, maar in coronajaar 2020 zien we veel grotere daling. In totaal werd in 2020 bijna een derde minder uitgeleend dan in 2019: Ondanks de sluiting van 4 maanden en de coronamaatregelen leenden bibliotheken in 2020 nog 45 miljoen materialen uit, waarvan 43,4 miljoen fysieke boeken. Bijna alle bibliotheken (96%) zetten tijdens de sluiting een afhaalservice op, waarbij leden vooraf gereserveerde materialen in de bibliotheek op konden halen. Bijna driekwart van de bibliotheken bezorgde boeken of andere materialen (ook) aan huis.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Daling groter voor jeugdboeken

De daling in het aantal uitleningen was de afgelopen jaren groter voor boeken voor volwassenen dan voor jeugdboeken, maar in 2020 was dit precies andersom. De tijdelijke sluiting van bibliotheken en de coronamaatregelen lijken daarmee van grotere invloed op de uitleningen – en het bezoek van de bibliotheek – door jeugdleden dan door volwassen leden. Het aantal uitgeleende boeken voor volwassenen nam met 27% af tot 19,6 miljoen, het aantal uitgeleende jeugdboeken nam met 30% af tot 23,8 miljoen. Net als voorgaande jaren is de daling het grootste voor de uitleningen van audiovisuele materialen. Deze zijn in 2020 terug gelopen tot 1,5 miljoen uitleningen; dat is 44% minder dan het jaar daarvoor. De daling van het aantal uitleningen van cd’s werd al voor 2005 ingezet; voor dvd’s geldt dat pas sinds 2014. In de afname van dvd-uitleningen is de opkomst van video on demand-diensten van tv- en internetproviders en bedrijven als Netflix, HBO, Amazon en Videoland duidelijk zichtbaar.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Meeste interbibliothecair leenverkeer binnen de provincie

Materialen die niet aanwezig zijn bij een lokale bibliotheek, maar wel elders in Nederland in de collectie, kunnen worden aangevraagd door bibliotheekleden. Deze materialen worden dan geleverd door een bibliotheek binnen de provincie, of als het daar niet is door een bibliotheek elders in het land, of door Muziekweb (met name voor cd’s en een kleiner aantal dvd’s). Dit wordt aangeduid als interbibliothecair leenverkeer (IBL). In 2020 leverden de bibliotheken ruim 1,3 miljoen materialen aan andere bibliotheken binnen de provincie en verzorgde Muziekweb 86 duizend IBL-leveringen. Het IBL betreft slechts een klein deel van het totaal aantal uitleningen van openbare bibliotheken. Van alle 45 miljoen uitleningen werd 97% uit de collectie van de eigen bibliotheekorganisatie afgehandeld en 99,9% werd binnen de provincie en met de collectie van Muziekweb afgehandeld. Voor slechts 0,1% van het totaal aantal uitleningen werd gebruikgemaakt van collecties van bibliotheken buiten de provincie. Dit is in lijn met de normen uit het Gezamenlijk Collectieplan (KB, 2020).

Meer lezen over de fysieke bibliotheek?

In de volgende artikelen worden de statistieken rondom het aantal bibliotheekleden, de fysieke collectie en het aantal uitleningen verder toegelicht en in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, de verhoudingen tussen jeugd en volwassenen, fictie en non-fictie, boeken en audiovisuele materialen en uitleningen binnen en buiten de lokale bibliotheek.

Infographic: openbare bibliotheken in Nederland

In dit dossier komen de belangrijkste uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob 2020 aan bod. Ook worden deze resultaten in bredere context geplaatst. Daarnaast is een samenvatting van de resultaten grafisch weergegeven in een infographic. Hiermee wordt de status van het openbarebibliotheekstelsel in Nederland in één oogopslag zichtbaar. Alle bibliotheekorganisaties die hebben deelgenomen aan de Gegevenslevering Wsob 2020 ontvangen tevens een lokale variant van deze infographic, waarin de resultaten op bibliotheekniveau worden gepresenteerd.

Bekijk de volledige infographic >

Infographic openbare bibliotheken in Nederland

Lees de hele analyse

De digitale bibliotheek

Hoe is de digitale collectie van de landelijke digitale openbare bibliotheek samengesteld? Hoeveel burgers hebben een account om gebruik te maken van deze collectie? En hoeveel e-books, luisterboeken en cursussen lenen zij jaarlijks? De KB verzamelt deze gegevens vanaf 2015. Lees hier welke ontwikkelingen de digitale bibliotheek doormaakt.

Afbeelding

Ruim 32 duizend e-books beschikbaar

De e-bookcollectie groeit gestaag: van circa 10 duizend e-book titels in 2015 tot ruim 32 duizend in 2020. Het merendeel van deze collectie bestaat uit e-books voor volwassenen: ruim 27 duizend titels. Het aanbod in de categorie fictie is groter dan non-fictie, zowel voor volwassenen (ruim 19 duizend titels) als voor jeugd (bijna 5 duizend). Deze cijfers staan haaks op de ontwikkeling van de fysieke collectie: deze nam de afgelopen jaren juist in grootte af.

Meer luisterboeken beschikbaar

Naast e-books worden via de online Bibliotheek ook steeds meer luisterboeken aangeboden. Het aantal titels is toegenomen van ruim 2 duizend in 2018 tot circa 4,5 duizend luisterboeken in 2020. Daarnaast werden in 2020 61 e-booktitels en 16 luisterboeken aangeboden via de VakantieBieb en 102 e-booktitels via de ThuisBieb.

Licenties digitale bibliotheek 2015 2016 2017 2018 2019 2020
E-books 10.611 12.299 18.222 21.583 28.345 32.491
Luisterboeken - 750 1.212 2.210 3.497 4.557
VakantieBieb 66 60 66 62 52 77
ThuisBieb - - - - - 102

 

Helft van de online Bibliotheek-accounts wordt actief gebruikt

Sinds de start in 2014 heeft de online Bibliotheek een forse groei doorgemaakt. Destijds werden via Bibliotheek.nl ruim 80 duizend nieuwe accounts aangemaakt. Eind 2016 hadden 346 duizend bibliotheekleden een account, in 2019 waren dat er bijna 428 duizend (1). In 2020 is dit aantal verder gestegen tot circa 638 duizend accounts. Het aantal jeugdaccounts is in 2020 ruim verdubbeld, tot 235 duizend accounts. Van alle online Bibliotheek-accounts kan bijna de helft (46%) worden aangemerkt als actief, met minimaal één uitlening in de afgelopen 12 maanden.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021.*

(1) In 2018 zijn verbeteringen in het ledenbestand van de landelijke digitale openbare bibliotheek doorgevoerd, waarmee inzichtelijk kan worden gemaakt of een e-bookaccount gekoppeld is aan een geldig lidmaatschap van de openbare bibliotheek of een geldig digitaal lidmaatschap. Deze verbeteringen zijn doorgevoerd over de lidmaatschapsstatistieken van 2017 en 2018. Vanaf 2017 telt de KB alleen de accounts mee die gekoppeld kunnen worden aan een lidmaatschap dat op 31 december geldig was. In voorgaande jaren zijn deze niet-geldige accounts echter nog wel meegeteld.

Stijging digital only-lidmaatschappen

Bijna alle leden met een online Bibliotheek-account zijn tevens lid van een lokale bibliotheek (97%). Hoewel het aandeel digital only-lidmaatschappen ten opzichte van het totale aantal accounts relatief klein is, lijkt deze abonnementsvorm wel degelijk aan een behoefte tegemoet te komen. Dit type lidmaatschap is gericht op een nieuwe groep lezers die wel graag e-books en luisterboeken leent, maar geen interesse heeft in een lidmaatschap van de lokale bibliotheek. Het aantal actieve digital only-lidmaatschappen steeg van circa 2,5 duizend accounts in 2016 naar bijna 15 duizend accounts in 2020. Het aandeel actieve accounts is beduidend hoger onder digital only-lidmaatschappen: acht op de tien accounts worden actief gebruikt.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021.*

*Het merendeel van de actieve digitale lidmaatschappen waarvan de leeftijd van de gebruiker onbekend is, bestaat uit digital only-lidmaatschappen. Dit zijn lidmaatschappen van volwassenen waarvan de exacte leeftijd onbekend is. Hierdoor telt het totaal van de leeftijdscategorieën van 18 tot 100 jaar tot een ander percentage op dan het aandeel volwassen leden, waarin deze groep wel meegeteld wordt.

638K
online Bibliotheek-accounts
97%
is ook lid van de fysieke bibliotheek
32K
>e-books in de collectie
5,6M
e-books uitgeleend

Aantal uitleningen e-books blijft stijgen

Sinds de start van het e-bookplatform in 2014 laat het aantal uitleningen via de online Bibliotheek een stijgende lijn zien, met groeipercentages van 99% (2015) en 74% (2016). Daarna vlakte de groei relatief gezien af, maar bleef het aantal uitleningen stijgen. In 2019 werden 3,9 miljoen e-books uitgeleend door de online Bibliotheek. In 2020 is dat – mede door de extra promotie en acties van de online Bibliotheek in coronatijd - gestegen tot circa 5,6 miljoen uitleningen. Het aantal door jeugd geleende e-books is in 2020 ruim verdubbeld, tot 784 duizend uitleningen. Het merendeel van de in 2020 uitgeleende e-books waren boeken voor volwassenen (86%). Het gemiddeld aantal uitgeleende e-books per actieve gebruiker is toegenomen: van gemiddeld 17 e-books in 2019 tot 19 e-books in 2020.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021a.

Meer luisterboeken uitgeleend

Ook in het aantal uitleningen van luisterboeken is een stijging te zien, mede door het tijdelijke aanbod van 100 promotietitels, die ook beschikbaar waren voor niet-leden. In 2020 werden bijna 2,6 miljoen luisterboeken uitgeleend, circa 786 duizend meer dan het jaar daarvoor. Van 6 april tot 1 juni 2020 stelde de KB via de ThuisBieb 102 gratis e-books beschikbaar aan zowel leden als niet-leden van de bibliotheek. In totaal werden in deze periode 858 duizend e-books geleend via de ThuisBieb. Via de VakantieBieb werden in 2020 in een periode van 2 maanden circa 1 miljoen e-books en luisterboeken uitgeleend.

Uitleningen digitale bibliotheek 2015 2016 2017 2018 2019 2020
E-books 1.608.815 2.801.970 3.211.940 3.515.936 3.879.227 5.610.327
Luisterboeken 171.105 337.851 890.541 1.336.695 1.776.711 2.562.971
VakantieBieb 2.255.397 1.912.518 2.223.530 1.709.225 1.279.275 1.080.908
ThuisBieb - - - - - 857.524

 

Bronvermelding

De digitale bibliotheek in kaart

Meer weten over de digitale bibliotheek? In de volgende artikelen worden de statistieken rondom het aantal e-bookaccounts, de digitale collectie en het aantal uitleningen verder toegelicht en in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, de verhoudingen tussen jeugd en volwassenen, fictie en non-fictie, e-books, luisterboeken en cursussen.

Lees het hele interview

Inzicht in eigen bibliotheekorganisatie

Interview met Sharon van de Hoek, Annemiek van de Burgt en Liesbeth Mantel, gezichten achter het dossier Bibliotheekstatistiek

De KB verzamelt met de Gegevenslevering Wsob tal van gegevens, die inzicht bieden in de stand van bibliotheken. Wat is precies de rol van de KB binnen dit proces? En hoe kunnen bibliotheken deze data gebruiken? Adviseurs Onderzoek en Kennisdeling Sharon van de Hoek en Annemiek van de Burgt en beleidsmedewerker Bibliotheekstelsel Liesbeth Mantel leggen het uit.

Wat is de rol van de KB in het proces van de Gegevenslevering Wsob?

Annemiek van de Burgt: ‘De KB is vanuit de wet verantwoordelijk voor de verzameling van een breed scala aan gegevens over openbare bibliotheken, de provinciale ondersteuningsorganisaties (POI’s) en de digitale bibliotheek. Sinds 2018 zijn daar ook de BES-eilanden aan toegevoegd: Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Doel van deze cijfers is inzicht te bieden in de status van het bibliotheekstelsel. De KB haalt deze gegevens op, voegt ze samen en analyseert ze. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) kan hier vervolgens haar beleid op aanpassen.’

Sharon van de Hoek: ‘Dit is een van de zes jaarlijkse metingen die we uitzetten via de Bibliotheekmonitor (voorheen het Bibliotheekonderzoeksplatform), en die we vervolgens publiceren op Bibliotheekinzicht. De vragenlijst voor bibliotheken is opgesplitst in vier delen: bezit, kernfuncties, financieel en personeel. We hebben voor deze indeling gekozen omdat we verwachten dat deze delen door verschillende medewerkers van de organisatie worden ingevuld. Zo kan ieder deel van de vragenlijst worden ingevuld door de persoon met de juiste expertise.
Vervolgens analyseer ik de data en voer ik in samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) een kwaliteitscontrole uit. Zo weten we zeker dat de gegevens correct zijn ingevuld en waarborgen we de betrouwbaarheid. Dat is natuurlijk ook voor bibliotheken zelf prettig: zo krijgen zij beter inzicht in de ontwikkelingen binnen hun organisatie, ook in vergelijking met voorgaande jaren en met soortgelijke bibliotheken. Het is dan ook erg belangrijk dat de gegevens goed worden aangeleverd.’

‘Deze data biedt inzicht, versterkt het verhaal richting stakeholders en verhoogt de cohesie binnen de organisatie’

Liesbeth Mantel: ‘Vanuit mijn vorige functie als Hoofd Exposities, Collecties & Informatie bij De Domijnen, een multifunctionele organisatie in Limburg, met onder meer een bibliotheek, een theater en een bioscoop, weet ik dat het invullen van de vragenlijsten niet altijd even gemakkelijk is. Hoe complexer de organisatie in kwestie, des te uitdagender kan het invullen van de juiste cijfers zijn. De Domijnen organiseert bijvoorbeeld veel activiteiten op andere locaties dan de bibliotheek, bijvoorbeeld in de schouwburg, het filmhuis of het museum. Mag je die dan meetellen als activiteit van de bibliotheek, en zo ja, bij welke vestiging? Met het ontstaan van steeds meer combinaties tussen bibliotheken en theaters, bioscopen, volksuniversiteiten en andere organisaties, groeit ook de variatie aan mogelijke antwoorden. Op die ontwikkelingen proberen we bij de KB zo goed mogelijk in te spelen.’

Wat gebeurt er met de gegevens?

Annemiek: ‘Wij geven duiding aan de resultaten. We sturen niet, maar kunnen wel zeggen of we een stijging, een daling of een stabilisatie in een bepaalde curve zien, en binnen welke trend dit eventueel past. Tot slot publiceren we de gegevens in verschillende vormen. Niet alleen presenteren we de resultaten in het dossier Bibliotheekstatistiek, ook is deze informatie terug te lezen in verschillende artikelen op Bibliotheekinzicht, waar we nog verder ingaan op details en trends met elkaar verbinden.

Sharon: ‘In het dashboard zijn de ontwikkelingen in de resultaten weergegeven, in veel gevallen al sinds 2005. Daarnaast is het mogelijk om de cijfers van je eigen bibliotheek of provincie te vergelijken met andere bibliotheken. Daarnaast publiceren we een landelijke infographic via de Bibliotheekmonitor. Hiervan maken we ook een provincieversie waarin bibliotheken en POI’s provincies met het landelijke beeld kunnen vergelijken, en een lokale variant, waarin bibliotheken alleen hun eigen cijfers terugvinden. Deze infographics maken we voor alle onderzoeken die we via de Bibliotheekmonitor uitvoeren. Door de informatie van de Gegevenslevering Wsob op zoveel verschillende manieren te presenteren, hopen we deze cijfers voor bibliotheken voor verschillende toepassingen geschikt te maken.’

Hoe kunnen bibliotheken deze data gebruiken?

Annemiek: ‘Bibliotheken kunnen de data gebruiken om op een gedegen en onderbouwde manier het gesprek aan te gaan met hun stakeholders en samenwerkingspartners, zoals gemeentes, het onderwijs en maatschappelijke partners. Via het dashboard en de infographics kunnen bibliotheken zichzelf bovendien gemakkelijker vergelijken met andere organisaties en eventueel een verbeterslag maken. Zo hopen we kennisdeling tussen bibliotheken te stimuleren.’

Liesbeth: ‘We zien toenemende aandacht ontstaan voor datageïnformeerd werken: bibliotheken onderbouwen hun werkwijze steeds meer met cijfers. Dat komt niet alleen voort uit een eigen behoefte van bibliotheken, maar ook uit vragen van stakeholders, die de kracht van de samenwerking met de bibliotheek graag met data onderbouwd zien. Bovendien worden de cijfers niet alleen gebruikt ter verantwoording, maar sturen ze ook in toenemende mate het beleid. In die zin kunnen de uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob voor bibliotheken van grote waarde zijn.’

Sharon: ‘Ook de bredere inzichten die we op Bibliotheekinzicht publiceren, kunnen bij gesprekken met stakeholders en partners van pas komen. Daar geven we duidingen die ook de grenzen van het bibliotheekveld overstijgen – bijvoorbeeld door de bezoekersaantallen van bibliotheken te vergelijken met die van andere partijen uit de culturele sector, zoals theaters en bioscopen. In het dossier Bibliotheekstatistiek gaan we ook de landsgrenzen over: hoe ziet er de bibliotheeksector er in andere landen uit? Zo hopen we ook voor mensen buiten de bibliotheekbranche interessante informatie te bieden.’

Annemiek: ‘Vergeet bovendien niet hoe goed het kan zijn binnen de eigen bibliotheekorganisatie te delen wat met alle medewerkers samen wordt neergezet: welke activiteiten er allemaal worden georganiseerd, hoeveel bezoekers de verschillende vestigingen bezoeken, hoeveel vrijwilligers aan de organisatie verbonden zijn. Zo groeit ook binnen de organisatie de cohesie.’

’In de cijfers van dit jaar zien we – net als vorig jaar – duidelijk de verschuiving van de klassieke bibliotheek naar de brede maatschappelijke bibliotheek terug'

Zijn de vragenlijsten van dit jaar aangepast aan de coronasituatie?

Annemiek: ‘We hebben verschillende vragen toegevoegd waarin bibliotheken kwijtkunnen welke invloed de coronamaatregelen hebben gehad op hun dienstverlening, bijvoorbeeld op het gebied van fysieke en digitale activiteiten, personele bezetting en financiën. Daardoor kunnen we goed in kaart brengen hoe bibliotheken het afgelopen jaar hebben gezocht naar alternatieven en daar deels goed in zijn geslaagd. Ze werden weliswaar beperkt in hun dienstverlening, maar kregen het toch nog voor elkaar een flink aantal boeken te lenen, activiteiten te organiseren en mensen te helpen bij cursussen en spreekuren. Daar mogen bibliotheken zeker trots op zijn.’

Liesbeth: ‘Natuurlijk denken we ook al na over de cijfers van volgend jaar. Welke invloed zal de coronacrisis ook nog hebben op de cijfers over 2021? We hopen dat ook die resultaten zullen laten zien welke veelheid aan functies de bibliotheek de afgelopen jaren heeft weten te ontwikkelen, en hoe hard vestigingen ook tijdens de crisis hebben gevochten om die functies zo goed mogelijk uit te oefenen.’

Zelf aan de slag?

In dit dossier komen de belangrijkste uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob 2020 aan bod en worden deze resultaten in bredere context geplaatst. Daarnaast zijn de uitkomsten op Bibliotheekinzicht verwerkt in een interactief dashboard, waarin je kunt filteren op landelijk, provinciaal en lokaal niveau en bibliotheken met elkaar kunt vergelijken. Meer weten over het gebruik van het dashboard? Bekijk deze webinar.

Afbeelding dashboard

Bekijk alle items

Buitenlandse bibliotheekrapportages

Ook in andere delen van de wereld doen bibliotheken hun best hun cijfers zo helder en aantrekkelijk mogelijk te presenteren – middels een digitaal toegankelijk kennisportaal, een mooi vormgegeven rapport of richtlijnen voor kwaliteitsbewaking. Nederland is een van de eerste landen die de cijfers over 2020 oplevert – veel buitenlandse bibliotheeksectoren stellen deze cijfers pas later in het jaar beschikbaar.

Folkbibliotek i NordenScandinavië: Folkbibliotek i Norden

In het rapport Folkbibliotek i Norden (Openbare bibliotheken van het Noorden) worden kerncijfers, vergelijkende statistieken en actuele trends voor openbare bibliotheken van lidstaten van de Noordse Raad van Ministers gepresenteerd. Hieronder vallen de landen Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden en de autonome territoria Åland, Faeröer en Groenland. Er worden onder meer statistieken getoond over voorraden, bezoeken, leningen, personeel, openingstijden en uitgaven. In het meest recente rapport, over het jaar 2019, zijn vergelijkbare trends te zien als destijds in Nederland: het aantal bibliotheken en uitleningen nam af, terwijl het aantal bezoekers toenam.

Bekijk het Scandinavische rapport >

Department for Digital, Culture Media & SportVerenigd Koninkrijk: Annual Report to Parliament on Public Libraries Activities

Volgens de Public Libraries and Museums Act van 1964 zijn openbare bibliotheken in het Verenigd Koninkrijk al meer dan een halve eeuw verplicht de belangrijkste gegevens jaarlijks te bundelen in een rapport. De meest recente versie beslaat de periode van april 2020 tot maart 2021. Ook in het Verenigd Koninkrijk was de invloed van het coronavirus in deze periode goed zichtbaar. In het rapport komen onder meer de openingen, sluitingen en verbouwingen van nieuwe bibliotheekvestigingen aan bod, evenals inkomsten, uitgaven en partnerschappen. 

Bekijk het rapport van het Verenigd Koninkrijk >

 

Vlaanderen: Verbeelding werktVlaanderen: Kennisportaal Cultuurcentra Gemeenschapscentra Bibliotheken

Via dit dashboard kan iedereen de statistieken over Vlaamse openbare bibliotheken op een interactieve manier raadplegen. De gegevens zijn geclusterd in acht thema’s, waaronder publieksbereik, toegankelijkheid, professionalisering en financiële informatie. Per grafiek en tabel kan worden gefilterd op jaar, gemeente, provincie, of inwonertal. Daarnaast is het mogelijk om gemeenten met elkaar te vergelijken. Ook is het mogelijk op de hoogte te blijven van de opmerkelijkste tendensen, voorzien van infographics, in de vorm van informatieve publicaties. Uit die rapporten blijkt bijvoorbeeld een lichte daling van het aantal leners, een kleine stijging van de hoeveelheid aanwezige audiovisuele materialen en een gelijkblijvend aantal gedrukte materialen. Tegelijkertijd neemt het aantal internetcursussen en voorlees- en vertelsessies rap toe. Deze tendensen zijn vergelijkbaar met de Nederlandse: ook hier worden de laatste jaren steeds meer activiteiten georganiseerd, terwijl het aantal uitleningen afneemt.

Ontdek het Vlaamse kennisportaal >

Deutscher BibliotheksverbandDuitsland: Report on the State of Libraries in Germany

Jaarlijks brengt het Deutscher Bibliotheksverband een rapport uit waarin de belangrijkste statistieken, ontwikkelingen en uitdagingen onder elkaar worden gezet. Ook worden vooraanstaande politici aan het woord gelaten om hun visie op het belang van bibliotheken uit de doeken te doen. Het meest recente rapport over 2019 vraagt aandacht voor de belangrijke rol die bibliotheken spelen in de digitale verspreiding van kennis en in de bestrijding van misinformatie. De tekst is Engelstalig en is dus ook door buitenlandse geïnteresseerden te raadplegen.

Bekijk het Duitse rapport >

American Library AssociationVerenigde Staten: The State of America's Libraries

Door de American Library Association wordt jaarlijks een vergelijkbaar rapport uitgebracht, dat een overzicht biedt van de trends in de bibliotheeksector. Ook in de Verenigde Staten zien openbare bibliotheken een steeds grotere rol voor zichzelf weggelegd: de bibliotheek is niet langer alleen een plek waar men boeken leent, maar ook waar burgers een baan vinden, hun laaggeletterdheid overwinnen en levenslang blijven leren. In de 2021-editie van het rapport werd uiteraard speciale aandacht besteed aan het coronavirus, met aandacht voor nieuwe manieren van lezen en het gevecht tegen desinformatie.

Bekijk het Amerikaanse rapport >

National Library of Australia

Australië: National Standards and Guidelines for Australian Public Libraries

Ook de National Library of Australia (NLA) geeft jaarlijks een rapport uit met de belangrijkste feiten over openbare bibliotheken, strategische doelen, organisatiestructuren en infographics, met opvallende aandacht voor het aantal volgers op verschillende sociale media, de hoeveelheid digitale opslag in aantal pentabytes en het aantal gedigitaliseerde krantenpagina’s. Daarnaast ontwikkelde Australië standaarden op basis waarvan bibliotheken zelf hun resultaten kunnen toetsen, onder meer op het gebied van toegankelijkheid, technologie en service.

Bekijk alle Australische rapporten >

 

Lees de hele analyse

Openbare bibliotheekvoorzieningen

Hoeveel bibliotheekorganisaties telt Nederland? Hoeveel en welke typen bibliotheeklocaties zijn er? En in wat voor gebouw zijn deze bibliotheken ondergebracht? Lees hier meer over de openbare bibliotheekvoorzieningen in 2020.

Bibliotheek Utrecht - Neude - © Koen Laureij

POI’s bieden provinciale ondersteuning

De lokale bibliotheken, de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en de KB vormen gezamenlijk één netwerk van openbare bibliotheekvoorzieningen. In 2020 telde Nederland 140 bibliotheekorganisaties en 9 POI’s, die de openbare bibliotheken ondersteunen bij hun werkzaamheden. Samen vormen zij een landelijk dekkend netwerk, dat verenigd is in de Stichting Samenwerkende POI’s Nederland (SPN). SPN organiseert de samenwerking tussen de POI’s en andere organisaties. Vanuit de Wsob zijn de POI’s naast hun netwerktaken ook verantwoordelijk voor het interbibliothecair leenverkeer (IBL) en de ontwikkeling van innovaties ten behoeve van lokale bibliotheken. De meeste POI’s zijn – naast IBL en innovatie – actief op het gebied van digitale dienstverlening en infrastructuur, collectiebeleid, bedrijfsvoering en educatie.

Minder locaties met brede dienstverlening

In 2020 is het aantal bibliotheekorganisaties in Nederland door fusies afgenomen van 145 naar 140, met 1.209 fysiek te bezoeken bibliotheeklocaties. Daarnaast zijn er drie openbare bibliotheken gevestigd in Caribisch Nederland. Europees Nederland telde in 2020 757 (hoofd)vestigingen en 158 servicepunten, verdeeld over het hele land. In 2012 waren dit nog 843 (hoofd)vestigingen en 220 servicepunten. De jaren daarna werden de locaties waar burgers terecht konden bij gekwalificeerd personeel en voor de brede dienstverlening vanuit de kernfuncties die de wet voorschrijft, steeds schaarser. Naar aanleiding van de evaluatie van de Wsob en het advies van de Raad voor Cultuur is met het Bibliotheekconvenant 2020-2023 ingezet op één toekomstbeeld voor het netwerk van openbare bibliotheekvoorzieningen: dat iedere inwoner van Nederland de komende jaren binnen een redelijke afstand toegang heeft tot een volwaardige openbare bibliotheek. Een bibliotheek die alle vijf de bibliotheekfuncties uit de Wsob vervult: kennis en informatie ter beschikking stellen, mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie bieden, leesbevordering en kennismaking met literatuur, ontmoeting en debat organiseren en kennismaking met kunst en cultuur faciliteren. Vanuit die hoedanigheid levert de bibliotheek een relevante bijdrage aan de maatschappelijke opgaven en werkt daarbij intensief samen met partners op lokaal, regionaal en landelijk niveau.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Circa 700 vestigingen ondergebracht in gezamenlijk gebouw

Veel bibliotheken opereren inmiddels vanuit multifunctionele accommodaties. In totaal zijn 702 vestigingen, 58% van alle bibliotheekvestigingen, in een multifunctionele accommodatie ondergebracht. Hiermee heeft 89% van de bibliotheekorganisaties één of meerdere vestigingen met andere instellingen ondergebracht in een gezamenlijk gebouw. Deze bibliotheekvestigingen delen het gebouw voornamelijk met maatschappelijk dienstverleners en het primair onderwijs, maar ook kinderopvang, zorginstellingen en theaters zijn vaak in hetzelfde pand gevestigd. Met deze instellingen delen bibliotheken met name de publieksruimte, maar ook de programmering wordt relatief vaak gezamenlijk opgepakt. Ook op bestuurlijk niveau wordt samengewerkt met de andere instellingen. Eén op de vijf bibliotheekorganisaties werkte in 2020 op bestuurlijk niveau samen of middels een fusie met andere instellingen; dit zijn met name culturele instellingen.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

 

140
bibliotheekorganisaties
1.209
bibliotheeklocaties
2 km
afstand tot de bibliotheek

De bibliotheek gemiddeld op 2 kilometer afstand

De afname van het aantal fysiek te bezoeken bibliotheeklocaties had de afgelopen jaren als gevolg dat de gemiddelde afstand tot de bibliotheek voor Nederlanders is toegenomen. Daarbij gaat het om de gemiddelde afstand van alle inwoners tot de dichtstbijzijnde bibliotheek, een (hoofd)vestiging of servicepunt, berekend over de weg. De gemiddelde afstand die een Nederlander in 2012 moest afleggen naar een bibliotheekvestiging was 1,7 kilometer. In 2015 stabiliseerde de afstand op 1,9 kilometer, maar in 2020 is de afstand toegenomen tot 2,0 kilometer. In de meeste provincies is de gemiddelde afstand tot de bibliotheek gelijk gebleven, maar in Flevoland en Gelderland is de afstand licht toegenomen (CBS, 2021b). Uit aanvullend onderzoek van het CBS blijkt dat er in bepaalde provincies en gemeenten grote verschillen zijn tussen de nabijheid van de dichtstbijzijnde (hoofd)vestiging of servicepunt van de bibliotheek en de dichtstbijzijnde bibliotheeklocatie (inclusief locaties als afhaalpunten en bibliobussen). Zo is de gemiddelde afstand tot de dichtstbijzijnde (hoofd)vestiging of servicepunt in Zeeland ruim 3 kilometer, maar de afstand tot de dichtstbijzijnde bibliotheeklocatie 1,6 km (CBS, 2021c).

Behoud bibliotheken in kleine gemeenten

In 40 gemeenten is de afstand tot de bibliotheek met brede dienstverlening in 2020 toegenomen, met de grootste verschillen in Oostzaan, Reusel-De Mierden, Medemblik en Bladel. In 17 gemeenten is de afstand afgenomen, waarbij de grootste verschillen zichtbaar zijn in Bergeijk, Noardeast-Fryslân en Utrechtse Heuvelrug (CBS, 2021c). In de Rijksbegroting van 2019 is opgenomen dat het kabinet in de jaren 2019-2021 jaarlijks 1 miljoen euro reserveert voor de bereikbaarheid van de openbare bibliotheek in de regio, om te zorgen voor een instandhouding van de voorzieningen. In twaalf kleine gemeenten komt in deze periode een nieuwe bibliotheek of wordt de huidige bibliotheek met extra investeringen behouden (OCW, 2019). In 2020 zijn de gevolgen daarvan zichtbaar in de gekrompen afstand tot de bibliotheek in Noardeast-Fryslân (bibliotheek Hallum*) en Bergeijk (CBS, 2020c).

* De afstand tot de bibliotheek wordt door het CBS bepaald op peildatum 1 januari. De opening van de Bibliotheek Hallum (geopend in december 2019) telt daardoor pas mee in de statistieken over 2020.

Bronvermelding

Lees meer over het aantal bibliotheken

In de volgende artikelen worden de statistieken rondom het aantal bibliotheekorganisaties, vestigingen en bezoekers verder uitgelicht en in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, het onderscheid tussen organisaties en vestigingen, verschillende typen vestigingen en het aantal bezoekers van de openbare bibliotheken.

De winst van de Wsob

Naar aanleiding van de publicatie van de Gegevenslevering Wsob gaan bibliotheken en POI’s door het hele land in gesprek over de cijfers. Hoe presenteer je die gegevens het beste, hoe voer je zo’n gesprek en wat levert het op? De winst van de Wsob door de ogen van Ingrid Balijon, die zich bij Probiblio intensief met de uitkomsten van het onderzoek bezighoudt.

Datum in de agenda

‘De datum van de publicatie van de Wsob staat bij mij en mijn collega’s vaak al lange tijd in de agenda. We duiken die dag meteen in het dashboard en het totaalrapport. Vervolgens gaan we aan de slag met provinciale trendrapportages, gebaseerd op de Wsob-gegevens. Daarmee geven we zowel voor Noord- als Zuid-Holland, de twee provincies die wij bedienen, inzicht in de staat van het bibliotheekstelsel. Daar maken we niet alleen de provincie blij mee, maar ook bibliotheken: dankzij dat rapport begrijpen ze beter in welke context ze opereren.’

Scorecard

‘Bibliotheken lieten ons altijd al weten dat ze de resultaten van de Gegevenslevering Wsob heel interessant vonden, maar zelf in het dashboard duiken leek nogal eens een grote stap. Het kost best wat tijd om het je eigen te maken. Daarom dachten we: waarom maken we niet voor elke bibliotheek een zogeheten scorecard waarin we de belangrijkste cijfers aan ze laten zien? Vorig jaar hebben we samen met twee pilotbibliotheken bekeken welke gegevens zij het belangrijkst vinden. Op basis daarvan hebben we nu een overzicht gemaakt dat we onder alle bibliotheken in ons werkgebied verspreiden. Daarin vinden ze onder meer gegevens over de omvang van hun werkgebied, het aantal leden en de hoeveelheid uitleningen, maar ook cijfers over subsidie, personeel en vrijwilligers. We vergelijken de huidige scores met die uit 2015 en voegen daaraan een indexcijfer toe, zodat bibliotheken kunnen zien hoe ze zijn gegroeid. Dit jaar was dat een bijzondere bezigheid: vanwege de coronacrisis zijn de cijfers lastiger vergelijkbaar. Ook clusteren we bibliotheken naar grootte en karakter van het werkgebied – stedelijk of landelijk – en geven ze op basis van die benchmark een indexcijfer.’

In gesprek

‘Bibliotheken zijn enorm blij met die overzichten. Toch blijft het voor sommigen nog wat cijfermatig. Daarom besloten we sessies te organiseren, waarin we bibliotheken met elkaar over de resultaten in gesprek laten gaan. Daarbij stimuleren we ze ook na te denken over het verhaal achter de cijfers: hoe komt het dat de ene bibliotheek het beter doet dan de andere?

Bij die gesprekken hebben bibliotheken weinig aanmoediging nodig: ze praten hierover niet vaak met elkaar, dus ze zijn erg enthousiast. Ze wisselen waardevolle informatie uit en leren van elkaar. Mooie best practices, zoals succesvolle campagnes of de inzet van een bepaalde app, delen we vervolgens met de andere bibliotheken in ons netwerk. Ook nemen bibliotheken zelf contact met elkaar op om informatie uit te wisselen. Dat is het mooist om te zien: uiteindelijk lopen veel bibliotheken toch tegen soortgelijke zaken aan, dus het is fijn als ze dat met elkaar kunnen oplossen.’

Verspreiding onder collega’s

‘De gegevenslevering is de afgelopen jaren sterk verbeterd: bibliotheken zijn beter geworden in het invullen van de juiste cijfers. Dat komt ook door de gesprekken die ze met elkaar voeren over het invulproces, bijvoorbeeld rondom definitiekwesties. Relevante zaken koppel ik terug naar de KB, zodat die de vragenlijst eventueel kan aanpassen. Ook gaan we intern meer over de resultaten in gesprek. We willen ook graag scorecards ontwikkelen op thema’s, zoals collectie en educatie.’

Datagericht werken

‘Ik vind het belangrijk dat bibliotheken meer datagericht gaan werken. Het is onze taak als POI om bibliotheken daartoe aan te zetten en bij te ondersteunen. Voor ons zijn de gesprekken over deze cijfers ook belangrijk: met de resultaten als aanknopingspunt signaleren we aan welke extra dienstverlening bibliotheken mogelijk behoefte hebben. Daarbij kunnen wij hen vervolgens beter helpen. Verder hoop ik dat bibliotheken na het bestuderen van de cijfers van de gegevenslevering niet direct overgaan tot de waan van de dag, maar met deze resultaten in de hand naar hun beleid gaan kijken. Alleen zo brengen we de bibliotheeksector verder.’

Lees de hele tekst

Lees de hele analyse

Bedrijfsvoering

Hoeveel medewerkers zijn in dienst bij de openbare bibliotheken? Hoeveel vrijwilligers leveren een bijdrage aan de dienstverlening? En wat zijn de grootste inkomsten en kostenposten voor de bibliotheken? Lees verder en kom alles te weten over de ontwikkelingen op het gebied van personeel en financiën.

Afbeelding

Lichte stijging subsidies en bijdragen

Subsidies zijn de belangrijkste inkomstenbronnen van bibliotheken. Hoewel het subsidieniveau tussen 2010 en 2017 met 13% is gedaald, bestaat het merendeel van de inkomsten nog uit gemeentelijke subsidies en bijdragen (85%). In 2018, 2019 en 2020 zijn de inkomsten uit subsidies licht gestegen. Gezamenlijk ontvingen bibliotheken in 2020 voor 445 miljoen euro aan subsidies. Gemiddeld ontving een bibliotheekorganisatie in 2020 24,85 euro aan (gemeentelijke) subsidie per inwoner; in 2019 was dit 24,19 euro. De stijging in het totaal aan subsidies gaat echter niet voor alle lokale bibliotheken op: één op de vier bibliotheekorganisaties ontving in 2020 minder subsidies dan in 2019. Naast subsidies bestonden de baten uit eigen inkomsten van bibliotheken (68,5 miljoen) en diverse baten zoals rente en sponsoring (9,9 miljoen). In de eigen inkomsten van bibliotheken zijn de gevolgen van de coronamaatregelen duidelijk zichtbaar; deze daalden met 15% ten opzichte van 2019.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021a.

Stijging personeelskosten

Het lastenniveau van de bibliotheekorganisaties houdt gelijke tred met de baten – er is niet of nauwelijks sprake van het vormen of aanspreken van reserves. In 2020 bestonden de lasten in totaal uit 523 miljoen euro. De grootste kostenpost is het personeel; 52% van de lasten van bibliotheken bestaat uit kosten voor personeel (274 miljoen euro). De post huisvestingskosten is in grootte de tweede kostenpost: 23% van de uitgaven is bestemd voor huisvesting. De daling van de totale lasten van bibliotheken in vergelijking met 2019, destijds 529 miljoen euro, komt met name voort uit een daling van de overige kosten (o.a. administratie, automatisering, transport).

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 202a.

Stabilisatie personeel

De economische recessie, die vanaf 2010 invloed kreeg de overheidsinkomsten, heeft tot gevolg gehad dat de subsidiebaten van bibliotheken zijn gekrompen. Deze teruggang heeft vooral invloed gehad op het personeelsbestand. Dat werd, uitgedrukt in personen, tussen 2010 en 2013 zo’n 25% kleiner. In fte’s ging het om een teruggang van 23%. Daarna fluctueerde de omvang van de personeelsbestand nog enigszins, maar sinds 2014 is zowel het aantal personen als het aantal fte’s relatief stabiel. In 2020 telden de bibliotheken 6.851 medewerkers in loondienst. Het merendeel van deze medewerkers werkte parttime (90%).

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021.

Lichte toename vrijwilligers

Dat veel bibliotheken in moeilijke tijden de dienstverlening in stand hebben kunnen houden, is mede gerealiseerd door de inzet van vrijwilligers. Alle bibliotheekorganisaties maakten in 2020 gebruik van vrijwilligers. Het aantal vrijwilligers is ieder jaar gestegen, van circa 7 duizend in 2010 tot bijna 22 duizend in 2019. Ook in 2020 bleef het aantal vrijwilligers toenemen, al was de stijging beduidend minder groot dan andere jaren. Dit hangt nauw samen met de tijdelijke sluiting en beperkte openingstijden van de bibliotheken. In 2020 waren er ruim 22,6 duizend vrijwilligers werkzaam in de bibliotheek.

6.851
medewerkers in loondienst
22,6K
vrijwilligers
445M
Euro inkomsten
530M
kosten

Arbeidsomstandigheden in coronatijd

In 2020 bleven de deuren van bibliotheken vanwege de coronamaatregelen deels gesloten voor bezoekers en personeel. Om de invloed van de coronamaatregelen op het bibliotheekwerk te meten, onderzocht het Centrum Arbeidsverhoudingen Overheidspersoneel (CAOP) in opdracht van Stichting BibliotheekWerk (SBW) de vijf A’s van arbeid: arbeidsomstandigheden, arbeidsvoorwaarden, arbeidsverhoudingen, arbeidsorganisatie en arbeidsmarkt. De coronamaatregelen hadden de meeste invloed op de arbeidsomstandigheden en de bibliotheek als arbeidsorganisatie. Het gaat daarbij vooral om veilig en gezond werken en het anders organiseren van de werkzaamheden (CAOP, 2020). Circa één op de vier bibliotheken ervoer in coronajaar 2020 een hoger ziekteverzuim dan in 2019; een even grote groep zag het ziekteverzuim juist dalen. Het gemiddelde percentage ziekteverzuim was in 2020 nagenoeg gelijk aan 2019 (5%).

Alternatieve werkzaamheden

Vanwege de coronamaatregelen vielen werkzaamheden rondom programmering, activiteiten en cursussen, de dienstverlening aan het onderwijs en de frontoffice in 2020 in de meeste bibliotheken stil. Medewerkers bij wie hierdoor tijd vrij kwam, boden veelal klantondersteuning bij de digitale bibliotheek (bij 91% van de bibliotheekorganisaties), volgden online cursussen (87%) of zetten nieuwe activiteiten op (82%). Veel van deze werkzaamheden werden vanuit huis verricht: bij het merendeel van de bibliotheken werkte het personeel (deels) thuis. Met name personeel met klassieke bibliotheekfunctie, zoals uitlening en collectie, werkte nog in de bibliotheek. Om de medewerkers in deze periode te ondersteunen, werd veel ingezet op technische ondersteuning, zoals Microsoft Teams en Zoom, maar ook op flexibele werktijden, ergonomisch thuiswerken en het psychisch welzijn van de medewerkers.

Bronvermelding

Meer weten over de bedrijfsvoering van openbare bibliotheken?

In de volgende artikelen komen de statistieken rondom de bedrijfsvoering van openbare bibliotheken aan bod en worden deze ontwikkelingen in een bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, de inkomsten en uitgaven van bibliotheken, de inzet van vast personeel en vrijwilligers en de wijze waarop de bibliotheek als werkgever met haar tijd meegaat.

Bekijk alle items

Instrumenten: van vragenlijst tot statistiek

De statistieken in dit dossier zijn via verschillende bronnen verzameld, maar worden ook via verschillende wegen naar buiten gebracht. Hier hebben we de belangrijkste instrumenten voor je op een rijtje gezet. Zo kun je zelf met de data aan de slag, meer lezen over een specifiek thema of weet je waar je voortaan moet zijn om een vragenlijst in te vullen.

Dashboard BibliotheekstatistiekDashboard Bibliotheekstatistiek

In dit interactieve dashboard worden de statistieken over 2020 op landelijk, provinciaal en lokaal niveau gepresenteerd. Daarnaast kun je de statistieken van meerdere bibliotheken hier met elkaar vergelijken.

Ga naar het dashboard >

StatLineStatLine (CBS)

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) publiceert een deel van de uitkomsten van de Gegevenslevering Wsob op geaggregeerd niveau voor het totaal aan openbare bibliotheken gepubliceerd op StatLine. Dit zijn met name gegevens over de klassieke uitleenfunctie van de bibliotheken.

Ga naar StatLine >

BibliotheekmonitorBibliotheekmonitor

De Gegevenslevering Wsob onder openbare bibliotheken en POI’s wordt uitgezet via de Bibliotheekmonitor (voorheen het Bibliotheekonderzoeksplatform). Jaarlijks worden via de Bibliotheekmonitor nog zeven andere metingen uitgevoerd, bijvoorbeeld naar thema’s als basisvaardigheden en de samenwerking tussen bibliotheken en het onderwijs.

Lees meer over de Bibliotheekmonitor >

ImpactmonitorImpactmonitor

De Impactmonitor (voorheen: Effectenmonitor) van de KB helpt bibliotheken bij het meten van de effecten van cursussen en activiteiten. De Impactmonitor biedt een set standaard vragenlijsten om op eenvoudige wijze effecten te meten. Het onderzoek uitzetten en rapporteren kan ook, middels een persoonlijk bibliotheekportal.

Lees meer over de Impactmonitor >

Monitor de Bibliotheek op schoolMonitor de Bibliotheek op school

De Monitor de Bibliotheek op school brengt jaarlijks de opbrengst van de samenwerking tussen bibliotheken en het onderwijs in kaart. Hiervoor worden digitale vragenlijsten ingevuld door leerlingen, docenten en leesconsulenten van de bibliotheek.

Lees meer over de Monitor de Bibliotheek op school >

Monitor BoekStartMonitor BoekStart

De Monitor BoekStart in de kinderopvang brengt jaarlijks het leesklimaat in de kinderopvang in kaart. Hiervoor worden digitale vragenlijsten ingevuld door pedagogisch medewerkers, voorleescoördinatoren en/of locatiemanagers en bibliotheekmedewerkers.

Lees meer over de Monitor BoekStart >

OutputregistratietoolOutputregistratietool

Met de Outputregistratietool kunnen bibliotheken gegevens over de output rondom het Informatiepunt Digitale Overheid (IDO) gemakkelijk registreren, zoals van hen wordt gevraagd vanuit de bijbehorende subsidieregeling van de overheid. Via deze tool kunnen bibliotheken ook een overzicht van alle IDO registraties per vestiging of per bibliotheek downloaden. Op de langere termijn zal de Inputregistratietool worden uitgebreid met andere thema’s, zodat ook andere activiteiten in de bibliotheek kunnen worden geregistreerd.

Lees meer over de outputregistratietool >

Lees de hele analyse

Kernfuncties

Hoeveel activiteiten organiseerden de openbare bibliotheken in 2020, rekening houdend met de coronamaatregelen? Welk type activiteiten zijn dat? En in welke vorm? En met wat voor dienstverlening geven de bibliotheken nog meer invulling aan de kernfuncties uit de wet? Daar geven we in deze analyse antwoord op.

OBA

Eén op de vijf activiteiten in alternatieve vorm georganiseerd

Bibliotheken geven invulling aan de verschillende kernfuncties uit de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorziening (Wsob) met een variatie aan activiteiten. In 2014 werden door alle bibliotheekorganisaties samen ruim 72 duizend activiteiten geteld. In de jaren daarna tekende zich een stijging af tot ruim 220 duizend fysieke activiteiten in 2019. In 2020 hebben de coronamaatregelen zichtbaar effect gehad op de activiteiten georganiseerd door bibliotheken. Vrijwel alle bibliotheken hebben activiteiten afgelast of uitgesteld. Negen op de tien bibliotheken hebben in coronatijd nieuwe activiteiten opgezet en/of activiteiten omgezet naar een andere vorm, zoals online bijeenkomsten en telefonische spreekuren. Op basis van nauwkeurige registratie (door 79% van de bibliotheken) en schatting (door 21% van de bibliotheken) kwam het aantal georganiseerde activiteiten in 2020 uit op bijna 143 duizend activiteiten. Vier op de vijf activiteiten zijn in fysieke vorm georganiseerd, voor één op de vijf activiteiten is een andere vorm gekozen.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021b.*

*Vanaf 2020 zijn niet alleen fysieke, maar ook activiteiten in andere vorm uitgevraagd.

Activiteiten primair gericht op leesbevordering

De meeste activiteiten die openbare bibliotheken organiseren, sluiten aan op de kernfuncties leesbevordering en kennismaking met literatuur (bijna 69 duizend activiteiten) en educatie en ontwikkeling (ruim 51 duizend activiteiten). Ook voorgaande jaren werden de meeste activiteiten rondom deze twee kernfuncties georganiseerd. Hoewel het aantal activiteiten rondom vrijwel alle kernfuncties is gedaald, hebben bibliotheken zich in 2020 onverminderd ingezet voor leesbevordering en kennismaking met literatuur. Rondom deze kernfunctie zijn in 2020 zelfs iets meer activiteiten georganiseerd dan in 2019: circa 54 duizend fysieke activiteiten en bijna 15 duizend activiteiten in andere vorm.

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; CBS, 2021b.*

Breed aanbod aan informatiepunten

Rondom de kernfunctie kennis en informatie werden in 2020 ruim 10 duizend activiteiten georganiseerd. Daarnaast bieden vrijwel alle bibliotheekorganisaties één of meer informatiepunten aan (96%). In totaal bevonden zich in 2020 circa 1.600 fysieke informatiepunten in de vestigingen van openbare bibliotheken, gemiddeld 2 per (hoofd)vestiging. Hoe groter het aantal inwoners in het werkgebied, hoe meer informatiepunten de bibliotheekorganisaties aanbieden. De typen informatiepunten zijn zeer uiteenlopend. De meeste informatiepunten zijn ingericht rondom thema’s als basisvaardigheden (91%) en lezen met een leesbeperking (79%); deze komen in bibliotheekorganisaties van diverse omvang voor. Informatiepunten gericht op meer specifieke domeinen, zoals werk, inkomen en loopbaan, juridische zaken, overheid en gezondheid en opvoeding komen ook relatief vaak voor, vooral in bibliotheken met een groter werkgebied (100.000 inwoners of meer).

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; KB, 2021.

Veel en diverse samenwerking

In de dienstverlening die rondom de vijf kernfuncties aangeboden wordt, werken bibliotheken samen met veel en diverse partnerorganisaties. Gemiddeld werkten bibliotheken in 2020 samen met 16 verschillende partners om de kernfuncties uit te voeren. Vrijwel alle bibliotheken werken met de samen met de (lokale) overheid (98%), het onderwijs (96%) en partners uit het domein basisvaardigheden (zoals Stichting Lezen & Schrijven en andere taal- en digitaalaanbieders) (94%). Veel van deze samenwerkingsverbanden vinden plaats in het kader van landelijke programma’s, zoals de Bibliotheek en basisvaardigheden, BoekStart en de Bibliotheek op school.

Samenwerkingspartners openbare bibliotheken 2020

 

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2021; KB, 2021.

143K
activiteiten georganiseerd
1.631
informatiepunten
16
samenwerkingspartners
98%
werkt samen met de overheid

Landelijke programma’s

Met diverse metingen die zijn uitgezet via de Bibliotheekmonitor (voorheen het Bibliotheekonderzoeksplatform) is onderzoek uitgevoerd naar de landelijke programma’s waarmee in 2020 verdere invulling is gegeven aan de kernfuncties. In het kader van Tel mee met Taal en Kunst van Lezen is onderzoek uitgevoerd naar de dienstverlening van bibliotheken op het gebied van basisvaardigheden, BoekStart en de Bibliotheek op school. De coronamaatregelen zijn in 2020 ook van invloed geweest op deze dienstverlening. Zo werden er minder BoekStart koffertjes uitgedeeld, brachten minder scholen groepsbezoeken aan de bibliotheek en werden er minder informatiebijeenkomsten voor ouders, scholen en kinderopvang georganiseerd. Tegelijkertijd boden veel bibliotheken alternatieve dienstverlening aan, zoals online voorleesactiviteiten, ondersteuning bij het thuisonderwijs en boekpromotievideo’s (Van den Dool & Van de Hoek, 2021a-c).

De kernfuncties van openbare bibliotheken

Meer lezen over de invulling die openbare bibliotheken geven aan de kernfuncties uit de Wsob? In de volgende artikelen worden de statistieken rondom de activiteiten in openbare bibliotheken in kaart gebracht en worden deze in bredere context geplaatst.

Lees meer over de ontwikkeling door de jaren heen, het aantal en type activiteiten, de samenwerking met partners en verdere invulling van de kernfuncties.

 

Infographic: leesbevordering in de bibliotheek: jeugd

Via de Bibliotheekmonitor voert de KB onderzoek uit naar de landelijke programma’s waarmee verdere invulling wordt gegeven aan de kernfuncties van de openbare bibliotheek, zoals Basisvaardigheden, BoekStart en de Bibliotheek op school. De uitkomsten van de metingen rondom leesbevordering voor jeugd zijn samengevoegd in één overzichtelijke infographic. Hiermee wordt niet alleen inzichtelijk gemaakt wat de bibliotheek aanbiedt rondom leesbevordering voor jeugd, maar ook wat dit aanbod oplevert in termen van bereik en impact. Alle bibliotheekorganisaties die hebben deelgenomen aan de metingen rondom voor- en vroegschoolse educatie en de samenwerking met het primair en voortgezet onderwijs ontvangen tevens een lokale variant van deze infographic, waarin de resultaten op bibliotheekniveau worden gepresenteerd.

Bekijk de volledige infographic >

Infographic jeugd

Bekijk alle items

Invloed op de bibliotheekdienstverlening

Langzaam maar zeker wordt steeds meer duidelijk over de invloed van het coronavirus op de dienstverlening van bibliotheken. In dit artikel worden de uitkomsten van de jaarlijkse Bibliotheekmonitor-metingen van de KB samengevat. Zij hebben betrekking op de invloed van de eerste coronagolf – van half maart tot half mei 2020 – op de samenwerking met voor- en vroegschoolse educatie, primair en voortgezet onderwijs en de Belastingdienst.

Voor- en vroegschoolse educatieVoor- en vroegschoolse educatie: minder leden en BoekStartkoffertjes

Van half maart tot half mei 2020 waren niet alleen bibliotheken, maar ook kinderopvanglocaties en consultatiebureaus verplicht gesloten. Ook toen deze instellingen in mei hun deuren weer mochten openen, werden zij beperkt in de uitvoering van hun dienstverlening. Zo boden bibliotheken minder trainingen aan voor zowel ouders als het personeel. Ook konden minder BoekStartkoffertjes worden uitgedeeld. Het mogelijke gevolg hiervan is terug te zien in het gedaalde aantal bibliotheekleden van 0 tot 4 jaar. Tegelijkertijd bood bijna driekwart van de bibliotheken tijdens de sluitingsperiode alternatieve dienstverlening aan. Zij zetten bijvoorbeeld hun voorleesactiviteiten om naar een online variant en brachten bestaande en nieuwe digitale producten extra onder de aandacht.

Lees het hele onderzoek >

Primair onderwijsPrimair onderwijs: minder groepsbezoeken en leescampagnes

Ook basisscholen ondervonden in hun dienstverlening hinder van het coronavirus, dat ervoor zorgde dat zij een deel van het schooljaar hun deuren gesloten moesten houden. Ook in de periode dat zij geopend waren, waren zij beperkt in hun dienstverlening. Zo was het lastiger groepsactiviteiten in de groep of de schoolbibliotheek te organiseren, trainingen aan leerkrachten te geven en informatiebijeenkomsten of workshops voor ouders te verzorgen. Desalniettemin zetten veel bibliotheken deze activiteiten voort, al dan niet in aangepaste – bijvoorbeeld digitale – vorm. Ook bemoeilijkten de maatregelen rondom het coronavirus de uitvoering van leesbevorderingscampagnes en -activiteiten, zoals de Poëzieweek en de Nederlandse Kinderjury: waar deze campagnes in het schooljaar 2018-2019 door respectievelijk 40% en 72% van de bibliotheken werd aangeboden, was dat in 2019-2020 respectievelijk 32% en 62%.

Lees het hele onderzoek >

Voortgezet onderwijsVoortgezet onderwijs: thuisonderwijs en boekvideo’s

Ook locaties voor voortgezet onderwijs waren tijdens de eerste golf gesloten. In reactie daarop bood de meerderheid van de bibliotheken (56%) alternatieve dienstverlening aan, bijvoorbeeld in de vorm van advies voor docenten omtrent de inrichting van het thuisonderwijs en boekpromotievideo’s. Op landelijk niveau werd bestaand aanbod onder de aandacht gebracht en ontvingen scholen hulp bij het ontwikkelen van digitaal aanbod rondom lezen en digitale geletterdheid.

Lees het hele onderzoek >

BelastingdienstBelastingdienst: minder burgers bereikt

Het aantal burgers dat door bibliotheken kon worden geholpen bij de belastingaangiften, daalde in 2020 sterk ten opzichte van voorgaande jaren: waar zij in 2019 circa 13,4 duizend burgers hielpen, waren dat er in 2020 nog geen 5 duizend. Deze afname kon helaas niet worden tegengegaan door het feit dat de aangifteperiode in 2020 vanwege de maatregelen rondom het coronavirus enkele maanden werd verlengd. Waar deze normaal gesproken duurt van maart tot en met mei, konden de belastingformulieren nu tot en met augustus worden ingevuld. Ondanks de beperkingen hebben veel bibliotheken hard hun best gedaan toch nog zoveel mogelijk burgers te helpen. De grote meerderheid zette alternatieve dienstverlening op, bijvoorbeeld in de vorm van online aanbod, telefonische spreekuren of hulp aan huis. Meer dan vorige jaren gaven bibliotheken bovendien aan buiten de eigen vestigingen belastinghulp te hebben uitgevoerd, bijvoorbeeld in buurthuizen, wijkcentra, het gemeentehuis of de kerk.

Lees het hele onderzoek >

Bekijk alle items

Corona-activiteiten in bibliotheken

In heel Nederland gingen bibliotheken in 2020 na de eerste sluiting in maart al snel aan de slag om een zo compleet mogelijk aanbod te kunnen bieden aan hun bezoekers en leden. Zij zetten daarbij vooral in op digitaal, bijvoorbeeld met online leesclubs en workshops. Daarnaast was er ook aandacht voor specifieke doelgroepen, zoals jongeren en ouderen.

OverijsselDe Bibliotheek Overijssel: digitale leesclub

Het coronavirus zorgde er ook voor dat leesclubs niet meer fysiek bij elkaar konden komen. En dat terwijl er door het wegvallen van allerlei andere mogelijke activiteiten juist meer tijd was om te lezen. Medewerkers van de bibliotheek in Overijssel besloten daarom een digitale leesclub op te richten via Goodreads, een online platform waar lezers over de hele wereld hun leestips met elkaar delen. De deelnemers stemden samen over de keuze van het boek. De enige voorwaarde was dat de titel beschikbaar moest zijn via de online Bibliotheek. De deelnemers stelden elkaar steeds nieuwe vragen om het boek verder uit te diepen. Alle bibliotheekleden in Nederland mochten meedoen.

Bekijk de digitale leesclub op Goodreads >

GroningenBiblionet Groningen: leestips op de radio

Meer tijd hebben om te lezen is fijn, maar dan moet je natuurlijk wel weten wat je moet lezen. Biblionet Groningen sloeg de handen ineen met RTV Noord en besloot enkele weken lang dagelijks boekentips te delen via de radio. Collega’s wisselden elkaar af en tipten steeds een ander boek, waaruit zij een stukje voorlazen. Daarnaast ontplooide Biblionet Groningen allerhande andere digitale activiteiten, zoals een BiebLab met doefilmpjes voor jongeren en een online Taalhuis.

Luister de afleveringen hier terug >

De Lage BeemdenBibliotheek De Lage Beemden: minibiebs

Een aantal bibliotheken, waaronder die in Veendaal, Hoeksche Waard en Venlo, zetten tijdens de coronacrisis hun afgeschreven boeken buiten, zodat iedereen deze gratis kon meenemen. Bibliotheek De Lage Beemden gaf afgeschreven boeken een extra bijzondere plek. De organisatie plaatste de oproep aan leden een eigen minibieb te creëren: een kastje of tafel waar mensen hun eigen boeken kunnen achterlaten en andermans boeken kunnen meenemen. De bibliotheek doneerde aan iedere minibiebvestiging enkele afgeschreven boeken. Meer bibliotheken maakten afgeschreven boeken of andere materialen beschikbaar, bijvoorbeeld middels een boekenkast buiten de bibliotheek: 28% gaf aan een dergelijke dienst te verlenen.

Lees meer over deze minibiebs  >

RotterdamBibliotheek Rotterdam: online leren rappen

Bij de Bibliotheek Rotterdam stond in maart een rapworkshop van Crooks Divisie gepland. Jongeren met rapaspiraties konden nog steeds meedoen met de oefeningen en hun vragen stellen, maar nu via het Instagramaccount van de bibliotheek.

Bekijk het Instagramaccount van de Bibliotheek Rotterdam >

RozetRozet: Kunsttelefoon

Toen het gebruikelijke Kunstcafé van Rozet geen doorgang kon vinden, besloten enkele vrijwilligers van Kunst 55+ te bellen met ouderen die het fijn vinden over kunst te praten. De vrijwilligers stonden open voor het geven van kijk- en luistertips. Ook gaven zij verzoeken door om cd’s aan huis te ontvangen en boden zij instructies voor het kijken van YouTube-filmpjes van kunstenaars aan het werk. Indien gewenst, belden ze nog eens terug. Rozet was niet de enige die een dergelijke dienst opzette: 18% van de bibliotheken bood video's of telefoongesprekken over kunst en cultuur aan.

Lees meer over de kunsttelefoon van Rozet >

Lees alle items

Bijzondere coronaverschijnselen

Het coronavirus schudde de bibliotheeksector flink op. Dat heeft effecten gehad op de statistieken van de Gegevenslevering Wsob – zowel van individuele bibliotheken als van het landelijk beeld dat uit die cijfers samen ontstaat. Niet al die effecten zou je even snel verwachten. Een greep uit de meest verrassende conclusies op lokaal en totaalniveau.

AfbeeldingMeer activiteiten in coronaperiode

Bibliotheken werden in 2020 sterk beperkt in de mogelijkheden activiteiten uit te voeren: een gedeelte van het jaar was de fysieke bibliotheek gesloten, en toen de vestigingen hun deuren wel mochten openen, mochten bezoekers slechts in beperkte mate bij elkaar komen. Extra verrassend is het dus dat een aantal bibliotheken juist meer activiteiten hebben ontplooid dan in het voorgaande jaar. Hoe dat kan? Ze voerden activiteiten bijvoorbeeld in kleinschaligere vorm uit. Dit bleek zo’n groot succes dat er in sommige bibliotheken zelfs meer mensen op afkwamen dan in voorgaande jaren.

Afbeelding

Blije jeugdleden door afhaaltassen

Kinderen aan het lezen krijgen: het is een van de belangrijkste functies van de bibliotheek. Maar hoe zorg je ervoor dat een kind regelmatig bibliotheekboeken mee naar huis neemt? Een aantal vooraf geselecteerde boeken in een afhaaltas stoppen bleek tijdens de coronacrisis een goede oplossing. Weliswaar gingen er minder boeken mee dan wanneer kinderen zelf kunnen komen lenen, ontdekten ze in Hilversum: kinderen nemen meer boeken mee als ze zelf door de bibliotheek lopen. Helaas was dat tijdens de coronacrisis een periode lang niet mogelijk. In die zin zorgden de tasjes alsnog voor winst.

ApeldoornMeer non-fictie uitgeleend

Non-fictieboeken worden steeds populairder. In Bibliotheek Montferland waren ze het afgelopen jaar zelfs zo populair dat ze meer werden uitgeleend dan in 2019. De verklaring: in de afhaaltasjes die de bibliotheek zelf samenstelde werden meer non-fictieboeken gedaan dan leden normaal gesproken zelf uit de kast pakken. Interessant zou zijn om volgend jaar te kijken of men in Montferland enthousiast is geworden van deze kennismaking met het genre.

AfbeeldingGekrompen collecties

Dat het aantal uitleningen in 2020 is gedaald ten opzichte van een jaar eerder, is voor weinigen een verrassing. Dat het aantal leden is gekrompen, hadden we ook kunnen verwachten. Dat de boekencollecties van sommige bibliotheken behoorlijk zijn gekrompen, is verrassender. Hoe dat kan? Tijdens de perioden van sluiting hadden veel bibliotheekmedewerkers eindelijk de tijd eens goed te saneren. Daardoor werden in sommige bibliotheken meer boeken uit de kasten verwijderd dan er werden bijgekocht.

Voor op de leesstapel

De veelheid aan onderzoeken naar de openbare bibliotheeksector levert een berg leesvoer op. Niet alleen hier op Bibliotheekinzicht, maar ook op andere websites is veel nuttige informatie te vinden. Zie je door de bomen het bos niet meer? Begin dan bij deze bronnen.

Leesmonitor

Met de Leesmonitor vertaalt Stichting Lezen beschikbare (onderzoeks)kennis over lezen, leesbevordering en literatuureducatie naar een breder publiek. Aan de hand van zeven thema’s komen de belangrijkste aandachtsgebieden binnen leesbevordering en literatuureducatie aan bod: cultuur, gedrag, motivatie, vaardigheid, leesbevordering, literatuureducatie en digitalisering.

Ga naar de Leesmonitor >

Library Map of the World

Met de Library Map of the World biedt the International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA) een wereldwijd overzicht van bibliotheekstatistieken. Hier kun je de statistieken per land inzien en landen met elkaar vergelijken.

Bekijk de Library Map of the World >

EU Library Factsheets

Public Libraries 2030 verzamelt statistieken van bibliotheken en combineert deze data met de EU Digital Economy and Society Index (DESI). Deze gegevens zijn, in samenwerking met Princh en de IFLA Library Map of the World, gebundeld in factsheets per EU-land.

Bekijk de factsheets >

Cultuurindex

De Cultuurindex van de Boekmanstichting brengt de staat van de Nederlandse cultuur in kaart. Dit overzicht van de belangrijkste trends en ontwikkelingen binnen de culturele sector is gebaseerd op meer dan tachtig indicatoren. Sinds 2013 presenteert de Boekmanstichting iedere twee jaar statistieken over onder meer de letteren, film, beeldende kunst, theater, muziek, erfgoed en musea. Daarbinnen is uiteraard ook voor bibliotheken een plaats.

Lees het rapport >

PISA-onderzoek

Het PISA-onderzoek (Programme for International Student Assessment) is een grootschalig internationaal vergelijkend trendonderzoek naar de manier waarop het onderwijs 15-jarigen uit 79 landen voorbereidt op het functioneren als mondige burger in de huidige kennismaatschappij. Het onderzoek toetst leerlingen op de mate waarin zij hun vaardigheden in lezen, wiskunde en natuurwetenschappen kunnen toepassen in dagelijkse situaties. De resultaten van laatste editie

van het PISA-onderzoek, waarin Nederland ondermaats scoorde, zijn te vinden in het rapport Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht. Dit rapport laat zien dat de geletterdheid van Nederlandse 15-jarigen sterk gedaald is. In drie jaar tijd is het percentage onvoldoende geletterde leerlingen gestegen van 18% tot 24%.

Lees het onderzoek >

Stichting Marktonderzoek Boekenvak

Voor onderzoek naar consumentengedrag rondom het lezen, kopen en lenen van boeken werkt de KB nauw samen met Stichting Lezen, Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), de Koninklijke Boekverkopersbond en de Groep Algemene Uitgevers (GAU). Deze partners zijn verenigd in de Stichting Marktonderzoek Boekenvak (SMB).

Ga naar de website >

Kennisagenda Openbare Bibliotheken

Welke kennis hebben we nodig om de unieke rol en betekenis van bibliotheken op de korte en middellange termijn te ondersteunen? De Kennisagenda Openbare Bibliotheken beschrijft drie overkoepelende thema’s die als basis kunnen dienen voor onderzoek naar de veranderende rol en positionering van bibliotheken.

Bekijk de Kennisagenda Openbare Bibliotheken >

Bekijk alle items

Begrippenlijst

Voor de samenstelling van dit dossier put de KB uit enquêtegegevens van de Bibliotheekmonitor (voorheen het Bibliotheeksonderzoeksplatform (BOP)), het Datawarehouse, G!DS, de gegevenslevering door de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en de cijfers omtrent de landelijke digitale openbare bibliotheek. Hierbij zijn de volgende definities gehanteerd.

Aangeschafte materialen

Het totaal aantal aangeschafte materialen (exemplaren) in het kalenderjaar, inclusief aanschaf ten behoeve van verhuurd materiaal en specifieke deelcollecties van school-mediatheekdiensten (bijvoorbeeld in het kader van de Bibliotheek op school), materiaal voor uitleenposten en dergelijke. Materialen uit de (voormalige) PLUScollectie worden ook meegeteld. Peildatum: 31-12-2020.

Accounts (landelijke digitale openbare bibliotheek)

Om gebruik te kunnen maken van de producten van de landelijke digitale openbare bibliotheek moet een gebruiker een account aanmaken bij de digitale bibliotheek. Dit account kan gekoppeld worden aan het lidmaatschap van de lokale of digitale bibliotheek. Bij de LuisterBieb en de VakantieBieb moet een gebruiker zijn account na registratie nog activeren. Accounts die niet zijn geactiveerd en niet gekoppeld kunnen worden aan een geldig lidmaatschap worden niet meegerekend. Peildatum 31 december 2020.

Actieve accounts

Het aantal geldige accounts op 31 december 2020 waarmee in het peiljaar minstens één digitaal product is gebruikt.

Actieve leden

Leden die in 2020 minimaal één boek of ander materiaal hebben geleend.

Activiteiten - Fysiek

Fysieke activiteiten, in 2020 georganiseerd door de bibliotheek. De activiteit hoeft niet in de bibliotheek plaats te vinden, maar de bibliotheek is wel (een van) de organiserende partij(en). Deelnemers van de activiteit kunnen zowel bibliotheekleden als niet-leden zijn. Activiteiten voor het primair en voortgezet onderwijs, zowel in de bibliotheek als op school, met uitzondering van klassikaal lenen, worden ook meegerekend. Cursussen die worden aangeboden door de bibliotheek, worden per cursusdag of -bijeenkomst als één aparte activiteit meegeteld. Een tentoonstelling wordt – ongeacht de duur – meegeteld als één activiteit. Het beschikbaar stellen van ruimte voor besloten bijeenkomsten (zaalverhuur) wordt niet meegeteld.

Activiteiten - Andere vorm

Activiteiten in een andere vorm, in 2020 georganiseerd door de bibliotheek. Het gaat hierbij om activiteiten die niet fysiek hebben plaatsgevonden (in de bibliotheek of op een andere locatie), maar bijvoorbeeld telefonisch, online, via televisie, radio, podcast of in een andere vorm. De bibliotheek is (een van) de organiserende partij(en). Deelnemers van de activiteit kunnen zowel bibliotheekleden als niet-leden zijn. Activiteiten voor het primair en voortgezet onderwijs worden ook meegerekend. Cursussen worden per cursusdag of -bijeenkomst als één aparte activiteit meegeteld.

Activiteiten - Educatie en ontwikkeling

Denk hierbij aan activiteiten gericht op de ontwikkeling van informatievaardigheden en mediawijsheid voor het primair en voortgezet onderwijs, activiteiten voor volwassenen op het gebied van taalvaardigheid en digitale vaardigheden.

Activiteiten - Kennis en informatie

Het gaat hier om activiteiten gericht op informatie en kennisdeling, zoals voorlichtingsbijeenkomsten of informatieavonden over onderwerpen zoals werk en inkomen, gezondheid en juridische, maatschappelijke en wetenschappelijke thema’s.

Activiteiten - Kunst en cultuur

Activiteiten zoals lezingen, exposities, cursussen, workshops, theatervoorstellingen, filmvertoningen, concerten, open podium (bijvoorbeeld poëzie of zang), kunstroutes en stadswandelingen.

Activiteiten - Leesbevordering en kennismaking met literatuur

Activiteiten rondom leesbevordering voor het primair en voortgezet onderwijs, voor- en vroegschoolse educatie, buitenschoolse activiteiten op het gebied van lezen en leesclubs.

Activiteiten - Ontmoeting en debat

Activiteiten gericht op samenkomst (bijvoorbeeld inloopkoffie, themacafé, lunch, quiz, markt) en/of discussies over maatschappelijke thema’s.

Administratie- en automatiseringskosten

Kosten die verband houden met de kantoororganisatie, maar niet onder huisvestingskosten en personeelskosten vallen. Hiertoe behoren ook kosten voor hard- en software, leden- en uitleen en catalogussystemen, toegang tot internet en netwerkverbindingen.

Afgeschreven materialen

Materialen die niet meer worden aangeboden in de collectie van de bibliotheek. Materialen worden om verschillende redenen afgeschreven, bijvoorbeeld door beschadiging of omdat ze niet worden uitgeleend.

Arbeidsjaren/fte

Een arbeidsjaar of fulltime equivalent (fte) geeft aan hoeveel uren een werknemer met een volledige baan per jaar werkt. Volgens de cao voor bibliotheken bestaat een volle werkweek uit 36 uur.

Audiovisuele materialen

Een verzamelnaam voor muziekcd’s, dvd’s, luisterboeken, games, daisy-roms en overige audiovisuele materialen (bijvoorbeeld videofilms). Peildatum: 31 december 2020.

Bestuurlijke samenwerking

Bibliotheekorganisaties waarin zowel de bibliotheek als andere instellingen verenigd zijn en waarin zaken als bestuur, financiële en juridische zaken gezamenlijk worden opgepakt.

Collectie- en mediakosten

De kosten die rechtstreeks met de kosten van aanschaf en onderhoud van de collectie en media te maken hebben, inclusief leenrecht en verzekering van de collectie.

Collectie

Het totaal aantal exemplaren in eigendom van de bibliotheken, inclusief verhuurd materiaal en collecties ten behoeve van school-mediatheekdiensten (bijvoorbeeld in het kader van de Bibliotheek op school), materiaal voor uitleenposten en dergelijke. Materialen uit de (voormalige) PLUScollectie worden ook meegeteld. Peildatum: 31 december 2020.

 

Daisy-roms voor mensen met een leesbeperking

Gesproken boeken op een Daisy-rom ten behoeve van mensen met een leesbeperking. Anders dan bij een luisterboek kan de gebruiker bij een Daisy-rom navigeren in de tekst naar bijvoorbeeld pagina’s en hoofdstukken. Peildatum: 31 december 2020.

Drempeloverschrijdingen

Het totale aantal binnenkomende geregistreerde bezoeken bij lokale bibliotheken in 2020.

E-book

Elektronische versies van boeken, die via onlinebibliotheek.nl kunnen worden geleend. Hierbij heeft de lener 4 weken lang toegang tot het e-book. Er is geen verlenging van de leenperiode mogelijk, maar na het verlopen kan het e-book opnieuw worden geleend.

E-booklicenties

Voor e-books spreken we niet over de omvang van de collectie, maar over het aantal e-booklicenties in 2020. Een licentie is een (tijdelijke) overeenstemming met de rechthebbende(n) om het e-book van een titel uit te lenen aan de leden van de (landelijke digitale) openbare bibliotheek. Waar de fysieke collectie van de openbare bibliotheken meerdere exemplaren van één titel kan bevatten, bevat de e-bookcollectie één exemplaar per titel (volgens het systeem van ‘one copy multiple users’).

Eigen inkomsten

Inkomsten via gebruikers, zoals abonnementsgelden, contributies, leengeld en boetes van ingeschreven gebruikers.

Huisvestingskosten

De kosten die voortvloeien uit de huisvesting en inrichting van de bibliotheek.

Integrated Library System (ILS)

Het systeem waarin de klanten worden geregistreerd en het uitleenproces wordt beheerd (bijvoorbeeld Wise, Vubis, Concerto of Brocade).

Interbibliothecair leenverkeer (IBL)

Via IBL heeft elk bibliotheeklid toegang tot de gezamenlijke, brede collecties van alle openbare bibliotheken in Nederland. Bibliotheekleden kunnen materialen die niet aanwezig zijn aanvragen bij de lokale bibliotheek. Deze materialen worden geleverd door een bibliotheek binnen de provincie, of, als ze daar niet zijn, door een bibliotheek elders in het land.

Jeugdleden

Leden die op 31 december 2020 17 jaar of jonger waren en op dat moment een geldig lidmaatschap hadden.

Landelijke digitale openbare bibliotheek

De landelijke digitale openbare bibliotheek omvat de gezamenlijke digitale collectie van openbare bibliotheken. Deze collectie bestaat uit e-books, en luisterboeken die via onlinebibliotheek.nl worden aangeboden. Daarnaast werden in de zomerperiode van 2020 ook e-books en luisterboeken via VakantieBieb en ThuisBieb aangeboden.

Leden

Persoonlijk geregistreerde geldige lidmaatschappen, inclusief lidmaatschappen van de bibliobus. Het gaat hierbij om lidmaatschappen voor het lenen van materialen, op 31 december 2020. Iemand is ook nog lid tot uiterlijk 3 maanden na beëindiging van het lidmaatschap. Niet meegeteld worden collectieve lidmaatschappen van bijvoorbeeld scholen, tehuizen en dergelijke en proefabonnementen. Als iemand persoonlijk lid is geworden van de openbare bibliotheek via bijvoorbeeld een school of tehuis dan wordt dit wel meegerekend als lidmaatschap, ook als dit een gratis lidmaatschap betreft.

Lokaal leenverkeer

Overkoepelende term voor aanvragen en transportbewegingen tussen locaties van één bibliotheekorganisatie.

Luisterboeken

Een luisterboek (ook wel audioboek) is een geluidsopname van een voorgelezen boek, maar kan ook een geluidsopname van een college zijn.

Multifunctionele accommodatie

Een organisatie waarin zowel bibliotheek als andere instellingen verenigd zijn in één gebouw. Bestuur en financiële en juridische zaken worden, anders dan bij een multifunctionele organisatie, niet gezamenlijk opgepakt.

Multifunctionele organisatie

Een organisatie waarin zowel bibliotheek als andere instellingen verenigd zijn in één organisatie. Bestuur en financiële en juridische zaken worden gezamenlijk opgepakt.

Nieuwe leden

Nieuwe persoonlijk geregistreerde lidmaatschappen in 2020, inclusief lidmaatschappen van de bibliobus. Dit is het totale aantal lidmaatschappen waarvan de inschrijfdatum tussen 1 januari en 31 december 2020 valt. Niet meegeteld worden personen die collectief zijn ingeschreven (bijvoorbeeld via tehuizen, scholen en dergelijke), proefabonnementen en/of overige vaste uitleenpunten. Als iemand persoonlijk lid is geworden van de openbare bibliotheek via bijvoorbeeld een school of tehuis, wordt dit wel meegerekend als lidmaatschap, ook als dit een gratis lidmaatschap betreft.

Openbarebibliotheekorganisatie

Een bibliotheekorganisatie die deel uitmaakt van het netwerk van openbare bibliotheekvoorzieningen conform de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob).

Overige baten

Een verzamelpost voor verschillende baten, waaronder inkomsten uit rente, sponsoring, reclame en provinciale en overige subsidies.

 

Overige kosten

Een verzamelnaam voor verschillende kostenposten, waaronder transportkosten, kosten voor bestuur en organisatie en kosten die specifiek te maken hebben met de dienstverlening voor de bibliotheek, niet zijnde de kosten voor collectie en media (bijvoorbeeld gemaakte kosten voor het organiseren van activiteiten).

Personeel in loondienst

Het aantal personeelsleden in de openbare bibliotheek, met een vast of tijdelijk dienstverband in loondienst van de eigen bibliotheekorganisatie per 31 december 2020. Het personeel in loondienst bestaat uit fulltimers en parttimers. Fulltimers bezetten met een volledige weektaak een volledige arbeidsplaats; parttimers doen dat niet. Een volle werkweek betreft volgens de cao voor bibliotheken 36 uur.

Personeel niet in loondienst

Het aantal personeelsleden dat op 31 december 2020 niet in loondienst is van de bibliotheekorganisatie (bijvoorbeeld gedetacheerden en uitzendkrachten).

Personeelskosten

Direct aan eigen personeel toerekenbare kosten, inclusief loonkosten en kosten voor studie en deskundigheidsbevordering.

PLUScollectie

Een PLUScollectie is een collectie boeken van hbo+-niveau. Bibliotheken die een dergelijke collectie bezitten, worden PLUSbibliotheken genoemd. Iedere PLUSbibliotheek richt zich in de samenstelling van de collectie op een ander thema, zoals geschiedenis of economie.

Provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s)

POI’s ondersteunen openbare bibliotheken bij hun werkzaamheden. Vanuit de Wsob hebben de POI’s een aantal netwerktaken en zijn zij onder meer verantwoordelijk voor het interbibliothecair leenverkeer (IBL) en de ontwikkeling van innovaties ten behoeve van lokale bibliotheken.

Provinciale subsidies

Totale inkomsten aan provinciale subsidies voor projecten of PLUSbibliotheken (niet voor hun POI-functie).

Samenwerkingspartners

Partners van de bibliotheekorganisatie waarmee formele afspraken gemaakt zijn, inclusief inspanningsverplichting. Deze afspraken zijn bijvoorbeeld vastgesteld in een contract of financieringsovereenkomst.

Subsidies en bijdragen gemeenten

Inkomsten uit de exploitatiesubsidie van gemeenten, projectsubsidies, doelsubsidies en overige bijdragen van gemeenten.

Transportkosten

Direct aan transport te relateren kosten, zowel van eigen transport als van transport door derden (ingehuurd).

ThuisBieb

Als gevolg van de bibliotheeksluitingen door de maatregelen rondom het coronavirus werd in de zomer van 2020 de ThuisBieb gelanceerd. Tussen 6 april en 10 juni 2020 stelden de bibliotheken 100 e-books gratis voor iedereen beschikbaar.

Uitleningen

Het aantal keer dat materialen in 2020 zijn uitgeleend (exclusief verlengingen). Het gaat hierbij om uitleningen via alle uitleenpunten in beheer van de bibliotheek, inclusief uitleningen via scholen die gebruikmaken van een uitleensysteem dat in beheer is van de bibliotheek en materialen van andere bibliotheekorganisaties die via interbibliothecair leenverkeer aan klanten van de bibliotheekorganisatie zijn uitgeleend.

Uitleningen van de Bibliotheek op school

(via een uitleensysteem dat niet in beheer is van de bibliotheek): Uitleningen van materialen die eigendom zijn van de bibliotheekorganisatie en uitgeleend worden via de Bibliotheek op school, maar niet geregistreerd worden in het Integrated Library System (ILS) van de bibliotheek.

VakantieBieb

Via de VakantieBieb worden in de periode van de zomervakantie (juli tot en met augustus) gratis e-books en luisterboeken voor jeugd en volwassenen aangeboden op smartphones en tablets met IOS- of Android-besturingssystemen. Hiervoor is geen bibliotheeklidmaatschap vereist.

Vervallen leden

Vervallen persoonlijk geregistreerde lidmaatschappen in 2020, inclusief lidmaatschappen van de bibliobus. Dit is het totaal aantal ongeldig geworden lidmaatschappen in 2020 en niet verlengd binnen een periode van 3 maanden na het aflopen van het lidmaatschap, oftewel de uiterste betaaldatum). Dat betekent dat een lid waarvan het lidmaatschap in het laatste kwartaal van het jaar is afgelopen wel als lid wordt meegerekend. Een lid wordt gezien als vervallen lid is als het lidmaatschap in de 12 maanden ervoor is afgelopen (1 oktober 2019 t/m 30 september 2020). Niet meegeteld worden: personen die collectief zijn ingeschreven (scholen, tehuizen en dergelijke), proefabonnementen en/of overige vaste uitleenpunten.

Volwassen leden

Leden die op 31 december 2020 18 jaar of ouder zijn en een geldig lidmaatschap hebben.

Vrijwilligers

Het totale aantal vrijwilligers dat op 31 december 2020 opgenomen was in het vrijwilligersbestand van de bibliotheekorganisatie.

Vrijwilligersuren

Het aantal uur dat vrijwilligers gemiddeld per week in 2020 werden ingezet.