Bibliotheken en multifunctionele accommodaties

In haar onlangs gepubliceerde sectoradvies De daad bij het woord constateert de Raad voor Cultuur dat de leescultuur onder druk staat: niet alleen daalt het aantal lezers, ook de beschikbaarheid van de boeken zelf staat onder druk. Het netwerk van bibliotheken en boekhandels is de afgelopen jaren minder fijnmazig geworden en bibliotheken transformeren van uitleencentra naar multifunctionele ontmoetingsplekken.

Afname bibliotheekorganisaties en fysieke locaties

De daling van het aantal bibliotheekorganisaties is al meer dan twintig jaar gaande en heeft te maken met schaalvergroting en fusies, waarbij kleinere bibliotheekorganisaties - die vaak slechts in één of twee gemeenten actief zijn - opgaan in grotere bibliotheekinstellingen. Inmiddels kennen meer dan twintig bibliotheekinstellingen een werkgebied van vijf of meer gemeenten, waarvan vier zelfs tien gemeenten of meer. Net als het aantal bibliotheekorganisaties, nam ook het aantal fysiek te bezoeken bibliotheeklocaties, servicepunten en bibliobushaltes verder af in 2016. Tegelijkertijd nam het aantal afhaalpunten en zelfbedieningsbibliotheken met beperkte dienstverlening toe, maar niet voldoende om de neerwaartse trend te doen keren.

Gemiddelde afstand tot de bibliotheek toegenomen

Samenhangend met de afname van het aantal fysiek te bezoeken bibliotheeklocaties is de gemiddelde afstand tot de bibliotheek voor Nederlanders de afgelopen jaren toegenomen tot 1,9 kilometer. Het betreft hier de gemiddelde afstand van alle inwoners tot de dichtstbijzijnde bibliotheek, een (hoofd-) vestiging of servicepunt, berekend over de weg. Hoewel de afstand tot de bibliotheek in sommige provincies in 2016 is toegenomen, is de gemiddelde afstand tot de bibliotheek in Nederland gelijk gebleven. In Zeeland vond in 2016 de grootste toename in de afstand plaats (van 2,9 naar 3,5 km). Een verklaring voor deze toename is dat afhaalpunten en miniservicepunten in de afstandsberekening door het CBS niet worden meegenomen als locaties.

Multifunctionele accommodaties

Veel bibliotheken opereren inmiddels vanuit multifunctionele accommodaties: 87% van de basisbibliotheken heeft één of meerdere vestigingen die met andere instellingen zijn ondergebracht in een gezamenlijk gebouw. De instellingen waarmee de bibliotheken het gebouw delen zijn zeer uiteenlopend: van scholen tot gemeenten, van theaters tot welzijnsinstellingen en van wijkcentra tot musea.

Bibliotheekvestigingen in multifunctionele gebouwen.

Bibliotheekvestigingen in multifunctionele gebouwen

Bron: KB, 2017

Meer functionele dan inhoudelijke integratie

Bijna alle bibliotheken die in multifunctionele accommodaties zijn gevestigd, delen de publieksruimte op één of meer locaties met andere organisaties (94%). Ook de programmering wordt relatief vaak gezamenlijk opgepakt (58%), met name door bibliotheken met een groter werkgebied (100.000 inwoners of meer). De helft van de bibliotheken in multifunctionele accommodaties deelt kantoorruimte op één of meer locaties (50%) met andere instellingen.

De integratie van de instellingen heeft voornamelijk betrekking op de functionaliteit van het gebouw en beduidend minder op inhoudelijke en organisatorische integratie. Het aantal bibliotheken dat gezamenlijk optrekt met andere instellingen in het gebouw op het gebied van personeel, subsidie, bestuur en juridische integratie is relatief klein.

 

MFA's met gedeelde ruimte of functie:

 

Alle

De meeste

Enkele

Geen

Onbekend

Gedeelde publieksruimte

51%

19%

25%

5%

1%

Gezamenlijke programmering

14%

7%

37%

40%

2%

Gedeelde kantoorruimte

14%

4%

32%

49%

1%

Gedeelde of overlappende missie

10%

4%

27%

53%

6%

Gezamenlijke marketing

7%

2%

27%

63%

1%

Gedeelde functies / medewerkers

7%

1%

19%

71%

2%

Gedeelde subsidieaanvragen

7%

0%

13%

78%

3%

Gedeeld bestuur

6%

1%

5%

86%

2%

Juridische integratie

4%

0%

4%

88%

4%

Bronnen