Makerplaatsen in openbare bibliotheken

Steeds meer bibliotheken bieden makerplaatsen aan. Hier leren bezoekers spelenderwijs omgaan met nieuwe apparatuur en doen ze belangrijke 21ste-eeuwse vaardigheden op. Bij die vaardigheden gaat het bijvoorbeeld om mediageletterdheid, kritisch denken, communicatie, samenwerking en creativiteit. Deze nieuwe rol van de bibliotheek vraagt een andere manier van werken die van invloed is op het gebruik van de ruimte en de inrichting van het programma.

Four spaces

In een veranderende samenleving, met andere behoeften van bibliotheekbezoekers, verandert ook de rol van de bibliotheek en daarmee het bibliotheekgebouw. In de visie van Jochumsen (2012) wordt deze verandering gekenmerkt door vier verschillende ruimtes die aanwezig zijn in een moderne bibliotheek:

  1. Inspiration space
  2. Learning space
  3. Meeting space
  4. Performative space

Deze vier rollen van de bibliotheek zijn afzonderlijk te definiëren, maar zijn ook nauw met elkaar verbonden. Zo nodigt de bibliotheek als performative space  bezoekers uit nieuwe ideeën te ontwikkelen, zich artistiek te uiten en met hun handen bezig te zijn. Daarnaast is de bibliotheek als learning space de plek waar bezoekers vaardigheden en kennis opdoen. Met een combinatie van deze twee ruimten of rollen faciliteert de bibliotheek ‘learning by doing’.

Four spaces model
Jochumsen et al, 2012.

Maken, uitvinden, programmeren, leren

De samenleving verwacht meer van burgers, en burgers willen meer zelf doen. Ze willen oplossingen bedenken voor praktische en complexe problemen, door te leren en cocreëren met anderen. Met de verschuiving van passieve uitleenlocatie naar actieve ontmoetingsplaats zijn er steeds meer bibliotheken die ruimte en activiteiten bieden om aan deze ontwikkeling tegemoet te komen. Ze bieden een plek waar mensen dingen maken, uitvinden, programmeren en leren van elkaar. Deze 'makerspaces' bieden een plek aan makers in de ruimste zin van het woord. Een plek waar het draait om maken en doen, in andere woorden: een makerplaats  (o.a. Jochumsen et al, 2015; Willingham & De Boer, 2015 ).

Twee soorten makerplaatsen: innovatie en creatie

Een makerplaats kan heel verschillende vormen aannemen. Het kan een plek zijn waar mensen leren werken met technologie of een atelier dat ruimte biedt aan mensen om met de handen bezig te zijn. Ook kan een makerplaats bijdragen aan het oplossen van complexe maatschappelijke vraagstukken. Het kan zijn dat de bibliotheek activiteiten of faciliteiten biedt voor het maken van dingen zonder dat daar een aparte ruimte voor is ingericht. De gedeelde noemer is het uitvinden: het opdoen van vaardigheden om alledaagse en minder alledaagse uitdagingen te lijf te gaan. Grofweg is een tweedeling zichtbaar tussen de innovatie georiënteerde makerplaats en de meer ambachtelijk ingestoken makerplaatsen. Bij de eerste staan activiteiten rondom digitalisering en technologie centraal en bij de ambachtelijk ingestoken makerplaatsen draait het om vakmanschap en creativiteit (Caso & Kuijper, 2019; KB, 2018).

Makerplaatsen in de praktijk

Samen met de TU Delft en de Hogeschool Rotterdam onderzocht de KB de wijze waarop Nederlandse bibliotheken invulling geven aan hun makerplaatsen. Ze bekeken onder andere de gevolgen voor de fysieke ruimten en voor het programma van de bibliotheken. Via een enquête op het Bibliotheekonderzoeksplatform (BOP) werd bibliotheken gevraagd naar de invulling en inrichting van hun makerplaats. Van de 102 bibliotheken die deelnamen aan de enquête, organiseerden 80 bibliotheken activiteiten voor makers. Dit liep uiteen van coderen (47%) en 3D-printen (31%) tot creatief schrijven (42%) en sieraden maken (16%). Deze verscheidenheid typeert ook de twee soorten makerplaatsen die we terug zien. De innovatie georiënteerde makerplaats, met activiteiten rondom digitalisering en technologie en de creatie georiënteerde makerplaats, met aandacht voor ambacht en creativiteit (KB, 2018).

Aanbod bibliotheken: activiteiten voor makers, 2018

Aanbod maker-activiteiten
KB, 2018.

Groeiend aantal makerplaatsen

Van de 102 bibliotheken die deelnamen aan de BOP enquête, hebben 42 bibliotheken daadwerkelijk een fysieke makerplaats in de bibliotheek. Dit aantal is sinds 2016 rap aan het groeien. In 2017 werden maar liefst 16 nieuwe ruimten als makerplaats geopend. Daarnaast gaf een flink aantal bibliotheken aan dat ze makerplaatsen aan het oprichten zijn (KB, 2018).

Ruimten geopend als makerplaats in bibliotheken, 2018

Ruimten voor makerplaatsen
KB, 2018.

Implicaties voor de bibliotheek

Steeds meer bibliotheken bieden makerplaatsen en werken daarom ook aan het herdefiniëren van hun rol. Zij bieden bezoekers mogelijkheden om nieuwe kennis en vaardigheden op te doen. Daarbij zorgen bibliotheken voor de ruimte, de benodigde apparatuur en begeleiding zodat bezoekers kunnen ontdekken, leren en proberen. Deze nieuwe invulling vraagt een andere manier van werken die van invloed is op het gebruik van de ruimte en de inrichting van het programma, De activiteiten in de makerplaatsen brengen de nodige reuring met zich mee en dat heeft gevolgen voor de inrichting en indeling van de bibliotheek. Daarnaast vraagt het een andere expertise van het personeel. Verder is een andere invulling van het educatieve programma nodig. Dit moet aansluiten bij onderwijsvormen waarin 21ste-eeuwse vaardigheden centraal  staan (o.a. Willangham, 2018; Jochumsen et al, 2015; Willingham & De Boer, 2015 ).

Makerplaats als permanente voorziening

Bij driekwart van de bibliotheken met een makerplaats is dit een permante voorziening, vaak in de open ruimte van de bibliotheek (47%). Bij 21% van de bibliotheken bevindt de makerplaats zich in een gesloten ruimte, bij 14% elders in het gebouw. Hiervoor hebben twee op de tien bibliotheken een geheel nieuwe ruimte gecreëerd, terwijl vier op de tien bestaande ruimtes hebben aangepast. Het ging daarbij meestal om het vergroten van het zicht naar buiten of het interieur en in meer beperkte mate om verbouwingen om de ruimte beter te isoleren of de privacy van de bezoekers te waarborgen. Uiteraard zorgen bibliotheken in alle makerplaatsen voor wifi. Slechts een beperkt aantal makerplaatsen is niet toegankelijk voor mensen met een beperking (12%) (KB, 2018).

Samenspel met lokale partijen

Bibliotheken organiseren een makerplaats vaak met een diverse groep aan partners. Voor ruim een derde van de bibliotheken is dit een lokale makerplaats of het onderwijs (zowel basis –, voortgezet- als beroepsonderwijs). Hier vindt de bibliotheek ook vaak de gebruikers van de makerplaatsen. De partners leveren in veel gevallen het benodigde personeel of stellen faciliteiten en kennis beschikbaar, zoals apparatuur en software. Daarnaast laat een derde van de bibliotheken de coördinatie van activiteiten over aan haar partners in het lab. Enkele bibliotheken hebben aangegeven in het geval van een makerplaats (nog) niet samen te werken met hun netwerk. Dit komt onder andere doordat deze makerplaatsen zich nog in de opstartfase bevinden (KB, 2018).

Partners waarmee wordt samengewerkt, 2018

Partners makerplaatsen
KB, 2018.

Organisatorische uitdagingen

Het realiseren en in stand houden van makerplaatsen stelt de bibliotheek ook voor organisatorische vraagstukken. Met name het vinden van voldoende personeel met de juiste expertise blijkt voor veel bibliotheken een uitdaging. Ook is het vaak zoeken naar (structurele) financiering voor de makerplaats. Deze problemen zijn niet los van elkaar te zien: voor het aantrekken van voldoende en goed opgeleid personeel is geld nodig (KB, 2018).

Bronnen