Campagnes ter bevordering van lezen en leesplezier

Leesbevordering ligt aan de basis van de oprichting van de openbare bibliotheken in Nederland. Het is dan ook een van de kernfuncties van de bibliotheek. Eén vorm van leesbevordering is het voeren van campagnes om lezen, het boek en praten over boeken te promoten. Er bestaan veel campagnes met een grote diversiteit aan inhoud en doelgroepen. Bibliotheken organiseren in dit kader verschillende activiteiten voor uiteenlopende doelgroepen. Vaak wordt hierbij samengewerkt met partijen zoals het onderwijs, de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), boekhandelaren, uitgevers en de Leescoalitie.

De Leescoalitie

De Leescoalitie is een samenwerkingsverband dat tot doel heeft om zoveel mogelijk mensen te stimuleren tot lezen en voorlezen (De Leescoalitie, 2018). Het verband bestaat uit Stichting Lezen, de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB), de Koninklijke Bibliotheek (KB), Stichting Lezen & Schrijven en het Literatuurmuseum/Kinderboekenmuseum. De Leescoalitie ambieert dat er in 2025 geen enkel kind meer is dat de school met een leesachterstand verlaat. Tevens ambieert zij dat in datzelfde jaar alle volwassenen geletterd zijn of bezig zijn dat te worden (De Leescoalitie, 2018).

Welke campagnes zijn er?

Nederland kent veel (jaarlijks terugkerende) leesbevorderingscampagnes voor verschillende doelgroepen. Bekende campagnes zijn de Boekenweek en de Kinderboekenweek. Er zijn ook minder bekende campagnes zoals de Kookboeken7daagse. Sommige campagnes kennen een beperkte periode qua duur, zoals de Nationale Voorleesdagen. Andere campagnes hebben een langere doorlooptijd, zoals De Kinderjury (maart tot en met juni). Zie onderstaand campagneoverzicht.

Overzicht campagnes ter bevordering van lezen en leesplezier in volgorde van de start van de campagne Campagne
Januari

Nationale Voorleesdagen
Evenement dat aandacht besteed aan voorlezen voor het jonge kind aan de hand van prentenboeken.

 

Poëzieweek
Themaweek met activiteiten die poëzie onder de aandacht van het publiek brengen.

  Raadgedicht vo (t/m februari)
Leerlingen krijgen wekelijks een gedicht waarin één woord ontbreekt. Zij raden wat het ontbrekende woord is.
  Pabo Voorleeswedstrijd (t/m mei)
Voorleeswedstrijd voor pabostudenten met voorleesrondes op schoolniveau, provinciaal niveau (halve finale) en landelijk niveau (finale).
Februari Maand van de Spiritualiteit
Themamaand met activiteiten die spiritualiteit, zingeving en inspiratie onder de aandacht brengen.
Maart De Nederlandse Kinderjury (t/m juni)
Basisscholieren lezen kinderenboeken en stemmen op hun favoriete boek.
  Boekenweek
Tiendaagse week ter promotie van het (Nederlandse) boek. Mede bekend om haar Boekenweekgeschenk.
April Week van het Sportboek
Sportboeken worden onder de aandacht van het publiek gebracht, inclusief de uitreiking van het beste sportboek van het jaar.
Juni Spannende Boekenweken
Campagne waarin de thriller centraal staat als leesboek voor tijdens de vakantieperiode.
Juli Vakantielezen (t/m augustus)
Project dat een impuls biedt aan lezen in de zomervakantie, speciaal bedoeld voor groep 3 en 4 leerlingen van scholen in krimp- en anticipeerregio's.
  VakantieBieb (t/m augustus)
Via de online bibliotheek kunnen bibliotheekleden in de zomerperiode gratis e-books lenen.
September Literatour
Literatour is de Boekenweek voor jongeren uit de bovenbouw van het vmbo, havo en vwo.
  Raadgedicht po & brugklas (t/m oktober)
Leerlingen krijgen wekelijks een gedicht waarin één woord ontbreekt. Zij raden wat het ontbrekende woord is.
Oktober Kinderboekenweek
Tiendaagse ter promotie van het (Nederlandse) kinderboek.
  Nationale Voorleeswedstrijd (t/m mei)
Voorleeswedstrijd voor leerlingen uit groep 7 en 8, met voorleesrondes op schoolniveau, provinciaal niveau (halve finale) en landelijk niveau (finale).
  De Weddenschap (t/m april)
Campagne die (v)mbo-leerlingen uitdaagt om in een half jaar drie boeken te lezen.
  De Inktaap (t/m maart)
Jongerenprijs van de Nederlandse literatuur, waarbij vo-scholieren uit Nederland, Vlaanderen, Suriname en Curaçao jureren.
  De Jonge Jury (t/m juni)
Jongeren uit de onderbouw van het voortgezet onderwijs lezen jeugdboeken en stemmen op hun favoriete boek.
  NS-publieksprijs (t/m november)
Leescampagne waarbij het publiek stemt op het Boek van het Jaar.
  Nationale Voorleeslunch
Voorleesevenement in zorginstellingen dat plaatsvindt tijdens de Nationale Ouderendag.
November Nederland Leest
Leesbevorderingscampagne van de bibliotheek dat in het teken staat van een thema.
  Kookboeken7daagse
Themaweek met activiteiten bij kookwinkels, boekhandels en warenhuizen rondom kookboeken. Tevens is er een Kookboekenweekgeschenk.
December

Read2me! (t/m mei)
Voorleeswedstijd voor brugklassers, met voorleesrondes op schoolniveau, provinciaal niveau (halve finale) en landelijk niveau (finale).

  Eindejaarscampagne CPNB
Boekenwaardebon van €5,- cadeau, bij aankoop van minimaal €25,- aan boeken

 

In opdracht van KVB-SMB, CPNB, KB en Stichting Lezen voert GfK onderzoek uit naar onder andere de bekendheid van campagnes ter bevordering van lezen en leesplezier (GfK, 2017). De meest bekende campagnes staan in onderstaande figuur weergegeven.

Bekendheid met de grootste campagnes ter bevordering van lezen en leesplezier % (zeer) goed mee bekend).

Bekendheid campagnes

Rol van de bibliotheek

In veel campagnes heeft de bibliotheek een initiërende of organiserende rol, zoals bij de (provinciale) voorleeswedstrijden. Daarbij werkt zij nauw samen met betrokkenen: het onderwijs, de Leescoalitie en - bij de Nationale Voorleeslunch - met ouderenzorg. Daarnaast sluiten veel bibliotheken zich aan bij de marketingcampagnes van CPNB (zoals de Boekenweek). Dit doet men door - bijvoorbeeld - het organiseren van aansluitende activiteiten zoals lezingen, workshops en debatten.

Campagnes voor de jeugd

De jeugdcampagnes zijn gericht op plezier beleven aan (voor)lezen, met een beoogd positief effect op de taalvaardigheid. De belangrijkste campagnes worden hieronder toegelicht.

Nationale Voorleesdagen
Voorlezen heeft een positief effect op woordenschat, spelling, tekstbegrip en de leesattitude (Duursma, 2011 en Heideman, 2017). De Nationale Voorleesdagen in januari vormen een belangrijke leesbevorderende campagne voor peuters, kleuters en hun (groot)ouders/verzorgers. Driekwart van de Nederlanders is in meer of mindere mate hiermee bekend (Van Nood en Witte, 2017). Vrijwel alle bibliotheken doen mee aan deze campagne, in samenwerking met educatieve partners (KB | Nationale Bibliotheek, 2018a).

Voorlezen

2013 was het Jaar van het Voorlezen, geïnitieerd door De Leescoalitie. Onderzoek in dat jaar heeft uitgewezen dat de helft van de Nederlanders wel eens voorleest en dat vrijwel unaniem leuk en nuttig vindt. Ook wie niet voorleest ziet het nut ervan in. In de praktijk zijn het vooral moeders die voorlezen (Duursma, 2011). De Leescoalitie voerde daarom in 2014 en 2015 een campagne om (meer) vaders aan het voorlezen te zetten: 'Vaders voor Lezen'. Bibliotheken haakten op deze campagne aan door onder andere deel te nemen aan voorleestournees (Vereniging van Openbare Bibliotheken, 2014).

Kinderboekenweek
De bekendste jeugdcampagne is de jaarlijkse Kinderboekenweek in oktober. De Kinderboekenweek is een themaperiode bedoeld om (Nederlandse) kinderboeken te promoten bij kinderen (CPNB: Kinderboekenweek, 2018). Dat deze campagne bekend is, blijkt uit onderzoek van Huysmans (2013), waarin is aangetoond dat vrijwel alle 7 tot 15 jarigen de Kinderboekenweek kennen. De bibliotheek pakt in deze campagne een actieve rol. Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 138 bibliotheken blijkt dat 98% van de bibliotheken de Kinderboekenweek faciliteren (KB, 2018a). Voorbeelden van activiteiten in de bibliotheek zijn voorstellingen, auteursbezoeken en -signeersessies (CPNB Kinderboekenweek, 2018). De Kinderboekenweek kent ook juryprijzen voor (geïllustreerde) boeken, waaronder de Gouden Griffel en het Gouden Penseel. Circa 60% van jongeren tussen de 10-15 jaar kent deze prijzen (Huysmans, 2013).

De Nederlandse Kinderjury en de Jonge Jury
De Nederlandse Kinderjury (voor 6-12 jarigen) stimuleert het lezen van kinderboeken en kinderen kunnen bovendien stemmen op hun favoriete boek. Ruim 6 op de 10 kinderen tussen de 10 en 15 jaar kent de prijs van de Nederlandse Kinderjury (Huysmans, 2013). De bibliotheek ondersteunt de campagne middels een herkenbaar boekenaanbod in de bibliotheek. Ook stimuleert zij kinderen om te gaan stemmen op het beste kinderboek. Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 138 bibliotheken blijkt dat 68% van de bibliotheken deze leesbevorderingscampagne in samenwerking met het primair onderwijs aanbiedt (KB, 2018a).

De Jonge Jury is de opvolger van de Nederlandse Kinderjury en bedoeld voor jongeren van 12-15 jaar (Passionate Bulkboek, 2018). Ook deze campagne wordt ondersteund door bibliotheken. Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 105 bibliotheken, die op het gebied van leesbevordering samenwerken met vo-scholen, blijkt dat 20% van de bibliotheken deelneemt aan deze campagne (KB, 2018b). De campagne is onder de doelgroep zelf niet heel bekend. Uit onderzoek van Huysmans (2013), blijkt dat minder dan 4 op de 10 jongeren deze campagne kent. Sinds 2013 heeft de campagne wel een groei doorgemaakt qua deelnemers- en volgersaantal, zo blijkt uit jaarverslagen van Passionate Bulkboek (zie figuur).

Deelname Jonge Jury 2012-2016

Deelname Jonge Jury 2012-2016

Voorleeswedstrijden
Er zijn drie bekende voorleeswedstrijden in Nederland: de Nationale Voorleeswedstrijd (voor groep 7 en 8, po), Read2me! (klas 1 en 2, vo) en de Pabo Voorleeswedstrijd (voor pabostudenten). De landelijke finales van de voorleeswedstrijden vinden jaarlijks plaats in mei. Van alle basisscholen in Nederland doet bijna de helft mee aan Nationale Voorleeswedstrijd (Stichting Lezen: Nationale Voorleeswedstrijd, 2018). Vrijwel alle bibliotheken organiseren de lokale, regionale en provinciale voorrondes (KB | Nationale Bibliotheek, 2018a). Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 105 bibliotheken, die op het gebied van leesbevordering samenwerken met vo-scholen, blijkt dat 33% van de bibliotheken de campagne Read2me! inzet (KB, 2018b).

VakantieBieb en Vakantielezen
Tijdens de zomervakantie daalt de leesvaardigheid van leerlingen in het (basis)onderwijs (Squla, 2016).  Om het leesgedrag in deze periode een impuls te geven is er VakantieBieb, georganiseerd door de Koninklijke Bibliotheek en aangeboden via de website van de Bibliotheek online. Tijdens de vakantieperiode kan men via een app gratis e-books lezen. Deze app is er niet alleen voor de jeugd, maar ook voor volwassenen (Stichting Lezen, 2016). Een ander initiatief om 'de leesdip' tegen te gaan is Vakantielezen, begeleid door de bibliotheek. In de editie 2017 kregen groep 3 en 4 leerlingen uit krimpregio's en participatiegebieden een 'Vakantieleestasje' van de bibliotheek en werd er een schoolbijeenkomst georganiseerd (de Bibliotheek op school, 2017). Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 138 bibliotheken bleek dat 82% van de bibliotheken de VakantieBieb aanbood in samenwerking met het onderwijs faciliteren (KB, 2018a).

Poëzieweek
Sinds 2013 vindt jaarlijks de Poëzieweek plaats om poëzie te promoten (CPNB: Poëzieweek, 2018). Een deel van de Nederlandse bibliotheken organiseert activiteiten rondom deze campagne, zoals een dichtersbezoek (CPNB: Poëzieweek, 2018). Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 138 bibliotheken blijkt dat 23% van de bibliotheken hierop actief is met hun onderwijspartners (KB, 2018a).

Raadgedicht
Gelijktijdig met de Poëzieweek start het 'Raadgedicht' voor middelbare scholieren. Tien weken lang verschijnen er online gedichten met een ontbrekend woord dat men kan raden. In september is er een variant voor basisschoolleerlingen en brugklassers (Stichting Poëziepaleis, 2018). Bibliotheken promoten deze campagne en kunnen bijvoorbeeld dichtbundels onder de aandacht brengen bij leerlingen (de Bibliotheek op school, 2015)

De Weddenschap
De Weddenschap bestaat sinds 2016. Bekende Nederlanders dagen (v)mbo-leerlingen uit om samen met hen in een half jaar tijd drie boeken te lezen (Stichting Lezen: De Weddenschap, 2018). Leerlingen kunnen in de bibliotheek een introductie over De Weddenschap krijgen en daar hun boeken lenen.
Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 105 bibliotheken, die op het gebied van leesbevordering samenwerken met vo-scholen, blijkt dat 4% van de bibliotheken deze relatief jonge campagne inzet (KB, 2018b).

De Inktaap
De Inktaap is een literaire jongerenprijs voor bovenbouwleerlingen havo/vwo in Nederland, Vlaanderen, Suriname, Curaçao en Aruba. Zij lezen en bespreken de keuze van de jury's van de ECI Literatuurprijs, de Fintro Literatuurprijs, de Libris Literatuur Prijs en een Caribische nominatie. Uit deze boeken kiezen zij vervolgens een winnaar.

Literatour
Literatour is de Boekenweek voor adolescenten (15-25 jaar). Deze vindt plaats in september. Evenals tijdens de (Kinder)Boekenweek, geven boekhandelaren een geschenk cadeau bij aanschaf van een boek. Tevens worden er (jury)prijzen uitgereikt voor de beste romans voor de doelgroep. (CPNB/Stichting Lezen: Literatour, 2018). Bibliotheken en scholen organiseren uiteenlopende activiteiten rondom deze campagne, zoals schrijversbezoeken. Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 105 bibliotheken, die op het gebied van leesbevordering samenwerken met vo-scholen, blijkt dat 16% van de bibliotheken gebruik maakt van deze campagne (KB, 2018b).

Campagnes voor volwassenen

Boekenweek
De oudste (sinds 1932) leesbevorderingscampagne voor volwassenen is de Boekenweek in maart. Deze is gericht op de promotie van het literaire boek. De campagne is bekend bij 91% van de Nederlanders van dertien jaar en ouder (Van Nood en Witte, 2017). Het gratis Boekenweekgeschenk is voor 14% van de Nederlanders reden om op dat moment een boek te kopen (Van Nood en Witte, 2017). Bibliotheken organiseren rondom de Boekenweek diverse activiteiten rondom de thematiek van het boek, zoals lezingen, documentaire vertoningen of zelfs een Boekenfeest (CPNB: Boekenweek, 2018). De Boekenweek betekent een belangrijke impuls voor de boekverkoop van literaire fictie (Van Nood en Witte, 2017). De wekelijkse omzet van literaire fictieboeken is in de Boekenweek even hoog als aan het einde van het jaar.

Nederland Leest en Nederland Leest Junior
Sinds 2006 staat november in het teken van Nederland Leest. De bibliotheken verspreiden gratis boeken en organiseren uiteenlopende activiteiten zoals debatten, lezingen en schrijversbezoeken (CPNB: Nederland Leest, 2018). De oplage van Nederland Leest bedroeg in 2017 315.000 (zie figuur).

Oplage bibliotheek voor Nederland leest

Oplage bibliotheek voor Nederland Leest

Sinds 2016 is er ook een jongerenvariant: Nederland Leest Junior. Deze kent hetzelfde thema als de volwasseneneditie. De oplage hiervan was in 2017 65.000 (20.000 meer dan in 2016). Uit een onderzoek via het Bibliotheekonderzoeksplatform onder 138 bibliotheken blijkt dat de deelname aan deze campagne door bibliotheken fors is gestegen; van 36% in 2015 naar 59% in 2016 (KB, 2018a).

NS Publieksprijs
De NS Publieksprijs (sinds 1987) wordt georganiseerd door de CPNB, met de Nederlandse Spoorwegen als hoofdsponsor. De nominaties - de zes best verkochte, oorspronkelijk Nederlandstalige (fictie)boeken uit het voorafgaande jaar (peildatum 1 juli) - worden eind oktober bekendgemaakt. Vervolgens kan het publiek stemmen op zijn favoriet. Deze campagne is bekend onder 68% van de Nederlanders (Van Nood en Witte, 2017).

De Nationale Voorleeslunch
Sinds 2013 bestaat de Nationale Voorleeslunch, gericht op voorlezen aan ouderen, zo mogelijk door kinderen. De Leescoalitie bereidt de campagne voor, de bibliotheken voeren deze uit (De Leescoalitie, 2018).

Bronnen