Vrijwilligers in de bibliotheek

Het aantal vrijwilligers in de bibliotheekbranche is in de afgelopen jaren sterk toegenomen. Ruim 50% van de vrijwilligers werkt minder dan een dagdeel per week. Daarmee is het aantal uren dat vrijwilligers werken wel lager dan het aantal uren dat betaalde medewerkers werken. Bibliotheken werken voornamelijk met vrijwilligers om de dienstverlening uit te kunnen breiden. De laatste jaren is het soort taken dat zij uitvoeren veranderd, zo zijn er veel nieuwe taalvrijwilligers of vrijwilligers die cursussen geven of begeleiden. Bijna 90%  van de bibliotheken heeft vrijwilligersbeleid en meer dan de helft heeft een vrijwilligerscoördinator (Stichting Bibliotheekwerk,2017). De inzet van vrijwilligers heeft geleid tot discussie in de branche, mensen zien voor- en nadelen ervan.

Cijfers vrijwilligerswerk in Nederland

Exacte gegevens over het aantal vrijwilligers in Nederland zijn lastig te geven omdat de cijfers per onderzoek wisselen en niet eenduidig zijn. In 2016 deed 36% van de Nederlanders minstens één keer per jaar vrijwilligerswerk voor een maatschappelijke organisatie. Dat blijkt uit het tweejaarlijks onderzoek 'Geven in Nederland' (2017). Over de periode 2012-2016 berekent het CBS dat 49% van de Nederlanders minimaal een keer per jaar vrijwilligerswerk verricht (Movisie, 2017). Veel vrijwilligers werken in de cultuursector. Uit cijfers van de Cultuurindex Nederland blijkt dat het aantal vrijwilligers in de podiumkunstensector een stijgende lijn vertoont. In 2013 telde de Cultuurindex 8.100 vrijwilligers, in 2015 ruim 10.000 (Cultuurindex, 2015).

Meer vrijwilligers dan betaalde krachten in de bibliotheek

Een stijgende lijn is ook terug te zien in de bibliotheekbranche. Uit onderzoek van de KB blijkt dat het aantal vrijwilligers in de bibliotheekbranche sinds 2010 flink gestegen is, tot circa 16 duizend in 2017. Vrijwel alle bibliotheekorganisaties werken met vrijwilligers en meer dan de helft van de bibliotheken werkt met 70 vrijwilligers of meer. De verwachting is dat het aantal vrijwilligers de komende jaren verder toeneemt (SBW, 2017). Waar het aantal vrijwilligers blijft stijgen, is het aantal betaalde medewerkers in bibliotheken gestabiliseerd. Tussen 2010 en 2013 is het aantal personen in vaste dienst zo’n 25% kleiner geworden. Sinds 2013 fluctueert de omvang van de personeelsbestand nog enigszins, maar is zowel het aantal personen als het aantal fte’s relatief stabiel (KB, 2018).

Medewerkers en vrijwilligers
Bron: KB, 2018.

Hoe is de vrijwilliger verbonden aan de bibliotheek

De term vrijwilliger lijkt eenduidig, maar in de partkijk zijn er verschillende typen vrijwilligers actief bij bibliotheken. In het onderzoek van Stichting Bibliotheekwerk uit 2017 is onderscheid gemaakt naar 3 soorten vrijwilligers.

  • Type A: Vrijwilligers die rechtstreeks onder de bibliotheek vallen
  • Type B: Vrijwilligers die wel voor de bibliotheek werken, maar aan een andere organisatie verbonden zijn zoals het UWV of een sociale werkplaat, meestal als tegenprestatie voor een uitkering
  • Type C: Vrijwilligers die vanuit een andere organisatie vrijwilligerswerk doen bij de bibliotheek, zoals vanuit een vrijwilligersorganisatie
Onderverdeling 3 soorten vrijwilligers % bibliotheken met dit type vrijwilliger Gemiddeld aantal vrijwilligers per bibliotheek Gemiddeld aantal fte aan vrijwilligers per bibliotheek Gemiddeld aatal uren per vrijwilliger per bibliotheek per week
Type A 81% 110 10 3,3
Type B 30% 8 2 9,0
Type C 24% 23 1 116

Voorkeur voor werken op projectbasis

In Nederland werken vrijwilligers op dit moment korter bij één organisatie of in één rol dan voorheen. Ze committeren zich nog steeds, maar minder aan een organisatie en meer aan een thema of doelstelling. Vrijwilligers werken in toenemende mate liever op projectbasis. Beleving en gevoel zijn belangrijk voor vrijwilligers, net zoals het opbouwen van het cv (Movisie, 2014).

Inzet op simpele taken of vanwege specifieke kennis

Bij het inzetten van vrijwilligers maken bibliotheken twee verschillende keuzen. Aan de ene kant zetten ze vrijwilligers in op simpele taken, zoals bezorging van materialen aan huis en verwerking van teruggebrachte materialen. Op die manier kunnen medewerkers aan nieuwe/andere taken werken. Aan de andere kant zetten ze vrijwilligers ook in vanwege hun specifieke kennis. Zo voegen ze iets toe aan het team van medewerkers en vrijwilligers. Bijvoorbeeld voorlezers bij de VoorleesExpress of taalvrijwilliger in een (digi)Taalhuis. Steeds vaker krijgen vrijwilligers scholing om hun taken te verrichten. Meer lezen over vrijwilligers in Taalhuizen, zie 2B3_Bestrijden van achterstanden met Taalhuizen.

5 typen bibliotheekvrijwilligers

Cubiss heeft het model '5 typen vrijwilligers' ontwikkeld om de verschillende typen vrijwilligers te duiden. In dat model maken zij onderscheid tussen:

  1. De ondersteuner
  2. De publieke dienstverlener
  3. De expertvrijwilliger
  4. De actieve burger
  5. De geleide vrijwilliger

(Cubiss, 2017)

De expertvrijwilliger is iemand die vanuit zijn/haar expertise vrijwilligerswerk doet, zoals een taalvrijwilliger of een vrijwilliger Klik & Tik. Een geleide vrijwilliger is iemand die als tegenprestatie vrijwilligerswerk doet, bijvoorbeeld voor het ontvangen van een uitkering.

5 typen vrijwilligers

Groot deel van bibliotheken heeft vrijwilligersbeleid

Het merendeel van de bibliotheken (88%) heeft beleid opgesteld rondom de inzet van vrijwilligers. Over het algemeen geldt dat hoe meer vrijwilligers er werkzaam zijn in een bibliotheek, hoe vaker er beleid geformuleerd is. De drie onderdelen die het meest zijn vastgelegd in beleid zijn:

  1. De visie op vrijwilligerswerk
  2. De positie van vrijwilligers in de organisatie
  3. De rechten en plichten van vrijwilligers

 (Stichting Bibliotheekwerk, 2017)

De opkomst van de vrijwilligerscoördinator

Met de groei van het aantal vrijwilligers, lijkt ook de behoefte aan het coördineren van die vrijwilligers en hun taken toe te nemen. Steeds meer bibliotheken hebben daarom een vrijwilligerscoördinator die zorgt voor verschillende zaken rondom de werving en begeleiding van vrijwilligers. De coördinator gaat op zoek naar de juiste vrijwilliger voor de juiste plek. Een vrijwilligerscoördinator heeft daarnaast vaak nog andere taken in zijn pakket. Het is wel altijd een betaalde functie binnen de bibliotheekbranche (Cubiss, 2016). Vrijwilligerscoördinatoren geven vaak aan dat hun functie vrij eenzaam is, omdat zij de enige binnen hun bibliotheek zijn die een dergelijke functie uitvoert (Cubiss, 2016). Ook hebben zij relatief vaak een klein aantal uren beschikbaar voor deze taak. Een derde van de coördinatoren heeft minder dan 4 uur beschikbaar voor deze taak (SBW, 2017). De groei van het aantal vrijwilligerscoördinatoren heeft geleid tot een toename van het aantal trainingen en meer aandacht voor deze functie.

Maatschappelijke effecten van vrijwilligerswerk

De maatschappelijke waarde van vrijwilligerswerk kan op verschillende vlakken effect hebben:

  • Vrijwilligers zijn waardevolle ambassadeurs van de bibliotheek en dragen bij aan het versterken van de lokale / regionale verbondenheid tussen bibliotheek en wijk, dorp of stad.
  • De bibliotheek draagt bij aan de terugkeer naar betaald werk; soms doen vrijwilligers die afhankelijk zijn van een uitkering vrijwilligerswerk in het kader van re-integratie.
  • Vrijwilligerswerk kan in hoge mate bijdragen aan de persoonlijke ontwikkeling van de vrijwilliger.
  • Vrijwilligerswerk zorgt voor sociale samenhang en leefbaarheid. Mensen komen in de bibliotheek bijvoorbeeld in aanraking met culturen waarmee ze in het dagelijks leven weinig te maken hebben.
  • Er zijn steeds meer indicaties dat het doen van vrijwilligerswerk de vrijwilliger gezondheidswinst oplevert

(Cubiss, 2017)

Economische kosten en opbrengsten van vrijwilligers

De veronderstelde maatschappelijke waarde van vrijwilligerswerk is groot. Maar het is moeilijk om de werkelijke opbrengsten van vrijwillige inzet te meten of in economische waarde te vangen. De Erasmus Universiteit ontwikkelde drie perspectieven om de baten bij benadering weer te geven. Zo kun je kijken naar de vervangingswaarde: wat kost het als je al het vrijwilligerswerk door een betaalde kracht uit zou laten voeren? De investeringswaarde meet de inkomsten die een vrijwilliger misloopt omdat hij niet betaald wordt voor zijn inzet. Tot slot heeft de marktwaarde als uitgangspunt dat vrijwilligers hun werk ook op commerciële basis hadden kunnen verrichten. (Meijs, 2012).

Kosten van werken met vrijwilligers

De kosten van het werken met vrijwilligers zitten grotendeels in het aantal uren dat de vrijwilligerscoördinator wekelijks besteedt aan de begeleiding. Ook tellen de uren mee die het management nodig heeft om beleid te maken op dit onderwerp. Verder zijn er nog de kosten die zijn gemoeid met werving en selectie van nieuwe vrijwilligers, verzekeringen, scholing, een (jaarlijkse) attentie, reiskosten en vergoedingen voor specifieke activiteiten (Cubiss, 2017).

Medezeggenschap door vrijwilligers niet vanzelfsprekend

Medezeggenschap door vrijwilligers is niet vanzelfsprekend en gebruikelijk bij bibliotheken. Uit onderzoek in opdracht van SBW bleek dat 4% van de bibliotheken vrijwilligers betrekt bij medezeggenschap. Onlangs is bibliotheek Arnhem als eerste bibliotheek in Nederland gestart met een vrijwilligersraad.
Bij medezeggenschap wordt vaak gedacht aan een formele vorm daarvan, zoals een OR of een raad-structuur. In relatie tot vrijwilligers roept dat bij directie, medewerkers en vrijwilligers zelf onrust en vragen op. Er is weinig enthousiasme om nóg een vergaderstructuur toe te voegen (Cubiss, 2017).

Directe participatie heeft gunstig effect

Er zijn echter ook andere vormen van medezeggenschap voor vrijwilligers, zoals door de NOV (Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk) uitgewerkt en weergegeven op een speciale website. Het voordeel van directe participatie is dat de kennis en ervaring van de vrijwilligers beter benut worden in de besluitvorming. Dat heeft een gunstig effect op de uitvoering van besluiten. Daarnaast kan deelname van vrijwilligers aan diverse overleggen de samenwerking versterken tussen betaalde krachten en vrijwilligers.

Discussie over de inzet van vrijwilligers; mogelijke voordelen

Er is in de bibliotheekbranche veel discussie over de inzet van vrijwilligers. Mensen die er positief over zijn zien het als een ontwikkeling die hoort bij een participatiemaatschappij. Het publieke domein wordt steeds meer een zaak van burgers. Vrijwilligerswerk is daarbij een mogelijke oplossing voor verschillende maatschappelijke problemen, zoals bezuinigingen in het culturele veld (Cubiss, 2017). Bovendien kunnen vrijwilligers een belangrijke meerwaarde geven aan het bibliotheekwerk. Ze brengen bijvoorbeeld bepaalde ervaringskennis met zich mee. Denk aan gepensioneerden met werkervaring in de informatiedienstverlening of het onderwijs. Maar ook aan mensen met een vluchtelingachtergrond, die kunnen meedenken over taalactiviteiten of het beter bereiken van bepaalde doelgroepen (Movisie, 2014).

Discussie over de inzet van vrijwilligers; mogelijke nadelen

Mensen die kritisch zijn over de toename van het vrijwilligerswerk zien dat vooral als kostenbesparing of bezuinigingsmiddel. Ze waarschuwen voor het verdwijnen van kwaliteit en een devaluatie van het vak. De sterke toename van vrijwilligers geeft het signaal dat veel van het werk geen specifieke deskundigheid vereist en ook niet beloond hoeft te worden. (Huysmans, 2017). Jouke Bethlehem, directeur/bestuurder van Bibliotheek Noord Fryslân, geeft aan dat het belangrijk is om je bewust te zijn van het risico dat de kwaliteit van het bibliotheekwerk fors wordt uitgehold. Dat staat in het Dossier 'Vrijwilligers in de bibliotheek' (Bibliotheekblad, 2017). Nader onderzoek moet laten zien in hoeverre de inzet van vrijwilligers werkelijk geschoold werk verdringt en uitholt of juist een toevoeging vormt op traditionele taken.

Bronnen