Bibliotheekmedewerkers in een veranderende branche

Bibliothecarissen vergrijsde beroepsgroep

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) benoemde in 2017 bibliothecarissen en conservatoren – waartoe ook archivarissen, kunstgaleriehouders, literatuuronderzoekers en mediathecarissen gerekend worden – als de meest vergrijsde beroepsgroepen van Nederland. Stichting BibliotheekWerk (SBW) kwam in het rapport Minder personeel en andere taken. Arbeidsmarktanalyse Openbare Bibliotheken 2015 al tot eenzelfde conclusie. De gemiddelde leeftijd van de werknemers van de bibliotheken is 49 jaar. Dat ligt een stuk hoger dan de gemiddelde leeftijd van de Nederlandse beroepsbevolking. In 2019 was 60% van de medewerkers 50 jaar of ouder. Een groot deel van de werknemers zal de komende tien tot twintig jaar dus uitstromen (Van de Burgt & Van de Hoek, 2020).

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2020.

Andere bibliotheek, andere competenties

Niet alleen moeten oudere medewerkers langer doorwerken, ook de inhoud van hun werk is enorm veranderd. De snelle technologische ontwikkelingen hebben een enorme impact op bibliotheken. Het management heeft behoefte aan andere competenties van het personeel – competenties die beter passen bij wat de veranderde omgeving van hen vraagt (Van Hassel & Kools, 2018). Het zijn mede de verschuivingen binnen de kernfuncties van de bibliotheek die deze nieuwe competenties nodig maken. Daarbij kan onder meer gedacht worden aan netwerken en verbindingen leggen, een klantgerichte oriëntatie, ondernemerschap en projectmatig werken (Oomes, 2011).

Veranderende bibliotheek eist flexibiliteit van medewerkers

Een bedrijfstak in verandering eist veel van medewerkers. Niet alleen de inhoud van het werk verandert, ook de randvoorwaarden en de bedrijfscultuur worden vaak anders ingericht. Ook de bibliotheekbranche maakt momenteel een transitie door: medewerkers werken langer door en krijgen te maken met een snelle opeenvolging van nieuwe technologische toepassingen. Binnen de organisatiestructuur vinden veel veranderingen plaats, met wisselende functie-eisen, rollen, taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Er is minder werkzekerheid, met meer aandacht voor teamprestaties in plaats van individuele. Flexibiliteit en leergierigheid worden steeds meer gewaardeerd (Cubiss, 2018).

Aandacht voor duurzame inzetbaarheid groeit

Mensen werken steeds langer door. De gemiddelde leeftijd op de werkvloer stijgt. Tegelijkertijd vragen economische en technologische ontwikkelingen om wendbare organisaties. Werkgevers en werknemers die ervoor zorgen dat ze geschikt blijven voor het steeds sneller veranderende werk dat zij tot uitvoer moeten brengen, zijn op weg naar duurzame inzetbaarheid (Ministerie van SZW, 2016). Bedrijven en organisaties die werk maken van de gezondheid, betrokkenheid en ontwikkeling van hun medewerkers, plukken daarvan vaak direct de vruchten. Deze maatregelen zorgen voor meer werkplezier, minder ziekteverzuim en een hogere arbeidsproductiviteit.

 

Duurzame inzetbaarheid

Duurzaam inzetbaar zijn betekent dat medewerkers in hun arbeidsleven doorlopend over mogelijkheden beschikken om nu en in de toekomst met behoud van gezondheid en welzijn te blijven werken. In deze definitie wordt met ‘inzetbaarheid’ gedoeld op betaald werk voor ten minste 12 uur per week. Dit vraagt om:

  • Een werkomgeving die een medewerker hiertoe in staat stelt;
  • De motivatie van de medewerker om de geboden mogelijkheden te benutten;
  • Verantwoordelijkheden en uitdagingen voor werkgever en werknemer;
  • Samenwerking tussen beide partijen.
De medewerker en de directe leidinggevende spelen bij het werken aan duurzame inzetbaarheid een belangrijke rol, waarbij het management en ondersteunende afdelingen en diensten als HRM en Arbodienst op deze samenwerking kunnen sturen. Zie ook de website Arbokennisnet.

Steeds meer afspraken over positief werkklimaat

Steeds meer organisaties maken afspraken over de vitaliteit, betrokkenheid en inzet van medewerkers. Zo bepaalden universitair medische centra en vakbonden in hun cao-akkoord van november 2018 samen afspraken te gaan maken over vermindering van werkdruk en de inzet van medewerkers in de vorm van een speciaal generatiebeleid. Inmiddels zijn deze afspraken ook vastgelegd in een landelijk kader (NFU, 2019). Ook heeft het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) in 2018 twintig organisaties ondersteund bij het gericht versterken van een positief werkklimaat en het aanpakken van werkstress en ongewenst gedrag met het Actieteam Goed en Gezond Werken (Ministerie van SZW, 2019). Dit ministerie heeft ook hulpmiddelen opgesteld bij onder andere het aangaan van de dialoog tussen werknemer en werkgever over het creëren van duurzame inzetbaarheid, het werken aan bevlogenheid binnen het team en het tegengaan van agressie binnen de organisatie.

Werknemer en werkgever samen verantwoordelijk

Duurzaam inzetbaar zijn is de verantwoordelijkheid van medewerker én werkgever. Het is een strategisch en integraal onderdeel van de bedrijfsvoering. Tegelijkertijd behoudt de medewerker de regie over de eigen inzetbaarheid (Van der Klink et al., 2010).

Het stimuleren van duurzame inzetbaarheid

In de afgelopen jaren hebben verschillende onderzoeken en interventies in de branche plaatsgevonden en zijn er diverse publicaties geweest over duurzame inzetbaarheid. Hieronder een greep uit het aanbod.

Sectorplan cultuur Duurzaam vooruit

Binnen het sectorplan Cultuur uit de Asschergelden is het arbeidsmarktplan Duurzaam vooruit (2015) gericht op het stimuleren van duurzame inzetbaarheid van medewerkers en van mobiliteit. De Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) zet hierbij in op loopbaantrajecten en van-werk-naar-werktrajecten.

ESF-subsidies voor Duurzame Inzetbaarheid, 2014-2019

In de afgelopen jaren hebben individuele bibliotheken en andere organisaties in de branche met subsidies van het Europees Sociaal Fonds (ESF) maatwerktrajecten voor duurzame inzetbaarheid ontwikkeld en uitgevoerd.

Toolbox Branche in beweging
Stichting BibliotheekWerk (SBW) heeft in 2015 verschillende instrumenten ontwikkeld om duurzame inzetbaarheid te stimuleren. Met de praktische instrumenten uit de toolbox Branche in beweging en Branche van de toekomst kunnen management en medewerkers aan de slag om samen stappen te zetten. Daarnaast heeft SBW bepleit dat provinciale directie-overleggen het thema in de beleidsagenda op te nemen.
Sociaal Contract in de cao

Als onderdeel van de cao Openbare Bibliotheken 2015-2019 is door werknemers en werkgevers in de branche een Sociaal Contract gesloten. In dit contract staan afspraken die duurzame inzetbaarheid stimuleren.

Diversiteit van groeiend belang

Om als bibliotheek iedereen in de samenleving goed te kunnen bedienen, is het belangrijk aandacht te besteden aan diversiteit. Of het nu gaat om variatie in leeftijd, geslacht, inkomen, etniciteit of seksuele voorkeuren – met een divers programma en diversiteit in het personeel kan de bibliotheek de dialoog tussen bevolkingsgroepen stimuleren. Hoewel slechts 10% van de aan het onderzoek van de KB deelnemende bibliotheken zegt geen aandacht aan diversiteit te besteden, kent 44% van de respondenten de eigen organisatie op dit gebied een onvoldoende toe. Wel geeft meer dan de helft (54%) van de bibliotheken aan dat diversiteit expliciet is opgenomen in het beleidsplan of een ander strategiedocument (KB, 2019). De personeelssamenstelling is, in de ogen van de bibliotheken, met name divers als het gaat om kennis en vaardigheden (56%) en opleidingsniveau (30%) van het personeel. Qua sociaal culturele achtergrond is er amper variëteit (3%) (Van de Burgt & Van de Hoek, 2020). Ook in de top van bibliotheekorganisaties lijkt, met een gemiddelde leeftijd van 56, veelal een Nederlandse herkomst (93%) en overwegend vrouwen (63%), nog niet bepaald sprake te zijn van een weerspiegeling van de Nederlandse samenleving (KB, 2019).

Bron: Van de Burgt & Van de Hoek, 2020.

Community librarian in opkomst

Sinds 2016 bestaat de opleiding tot community librarian van Cubiss en Avans+, gebaseerd op het gedachtengoed van David Lankes (Bibliotheekblad, 2018). De community librarian wordt getraind in de competenties die nodig zijn om de openbare bibliotheek door de huidige transitie heen te helpen: het creëren van communities, het delen van kennis, communiceren en cocreëren. Volgens David Lankes dient de bibliothecaris de maatschappij te verbeteren door kenniscreatie te faciliteren in de communities van zijn of haar gemeenschap. Op het programma van de opleiding staan dan ook zaken als burgerparticipatie, democratisering, collectioneren 2.0, filosofie en wetenschap (Cubiss, 2019).

Bronnen